Streszczenie: Dostosowanie rachunkowości przedsiębiorstw do wymogów Unii Europejskiej wymaga większego zaangażowania zarządów firm. Nowe regulacje prawne, takie jak Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (MSR), poszerzają zakres interpretacji przepisów, co uniemożliwia pozostawienie decyzji wyłącznie w gestii księgowych. Szefowie firm muszą być świadomi, że ich decyzje w kluczowych obszarach MSR znacząco wpływają na prezentację wyników w sprawozdaniach finansowych. Portal Podatkowo-Księgowy+6
Dostosowanie prowadzonej w przedsiębiorstwach rachunkowości do wymogów Unii Europejskiej wymaga większego zaangażowania zarządów firm. Nowe regulacje prawne rozszerzają zakres ich interpretacji, a tym samym uniemożliwiają podjęcie decyzji wyłącznie przez księgowych firmy.
Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (MSR) spędzają sen z powiek setkom księgowych i audytorów nie tylko w Polsce. Od początku tego roku stały się one częścią regulacji prawnych krajów UE, a także niektórych innych państw (np. Australii). Na razie obowiązek przygotowywania sprawozdań finansowych zgodnie z nowymi zasadami mają firmy notowane na giełdach, w tym także na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Dotyczy to głównie skonsolidowanych bilansów grup kapitałowych, ale również – gdy decyzję podejmie walne zgromadzenie – wszystkich spółek wchodzących w skład tych grup. Obecnie na GPW notowanych jest 120 spółek. Część z nich składa się z kilku lub nawet kilkunastu podmiotów. A to automatycznie poszerza krąg firm, w których stosowanie MSR‑ów staje się obowiązkowe.
Wielu menedżerów i szefów przedsiębiorstw zapewne zadaje sobie teraz pytanie: czy ja faktycznie powinienem znać się na tych MSR‑ach? Przecież od finansów i bilansów mam księgowych! Oni to powinni załatwić. Czy jednak sami księgowi dadzą sobie radę? Nie dadzą! Bo choć nadal to oni przygotowywać będą sprawozdania finansowe, to jednak w niektórych obszarach będą potrzebować wsparcia i konkretnych decyzji ze strony zarządu firmy.
Istnieją cztery główne obszary MSR‑ów, w których decyzje zarządu są kluczowe dla prezentacji wyników finansowych w sprawozdaniach finansowych:
1. Wycena środków trwałych i wartości firmy. Zastosowanie nowych standardów rachunkowości ma wpływ na sposób wyceny środków trwałych i aktywów niematerialnych, w tym wartości firmy. Zarząd firmy stosującej MSR‑y ma do wyboru: albo wykorzystywać dotychczasową metodę wyceny według cen nabycia, albo przejść na nową metodę, którą wprowadzają MSR‑y – tzn. na wycenę według wartości godziwej (zbliżonej do wartości rynkowej). Przy zastosowaniu tej drugiej metody wartość składników majątkowych może być przeszacowywana w górę i w dół tak, aby wartość bilansowa na bieżąco odzwierciedlała wartość godziwą.
W sprawozdaniach sporządzonych zgodnie z polskimi zasadami rachunkowości dominuje stosowanie stawek amortyzacyjnych zgodnych z przepisami podatkowymi, natomiast MSR‑y nakazują stosowanie stawek zgodnych z przeznaczeniem środków trwałych, a więc uwzględniających zamiary zarządów i całą strategię przedsiębiorstwa. Stawki amortyzacyjne są bowiem ustalane w oparciu o przewidywany okres użytkowania środków trwałych. Okres ten określa właśnie zarząd. To on decyduje na przykład, czy chce zawsze mieć w firmie najnowszy sprzęt i w związku z tym wymieniać komputery co 3 lata (wtedy amortyzacja będzie rozłożona na 3 lata), czy też chce użytkować komputery tak długo, jak się da – czyli na przykład 5 lat (wtedy amortyzacja rozłoży się na 5 lat). Zarząd może więc w ten sposób wpływać na wykazywaną w sprawozdaniach wartość majątku spółki. To samo może robić, podejmując ostateczną decyzję o ustaleniu wartości konkretnego składnika majątku. Bo wprawdzie wartość godziwą szacuje – na zlecenie zarządu – wybrany rzeczoznawca majątkowy lub nawet kilku niezależnych rzeczoznawców, ale to od członków zarządu zależy, która z wycen zostanie uznana za najbardziej odzwierciedlającą rzeczywistą wartość godziwą, a w konsekwencji przyjętą do bilansu spółki. Podobnie jak w przypadku innych wartości szacunkowych, tak i w tym wszelkie wyceny musza być uzasadnione, a uzasadnienia te muszą być zawarte w sprawozdaniu finansowym.
Zastosowanie MSR‑ów ma ogromne znaczenie w przypadku konsolidacji (objęcia kontrolą) lub nabycia firm. Zgodnie z MSR, bilans nabywanego przedsiębiorstwa musi bowiem odzwierciedlać godziwą wartość wszystkich składników majątkowych. Nie jest jednak możliwe, aby za odpowiednik wartości godziwych przyjąć wartości księgowe. W przypadku konsolidacji lub nabycia firm nie ma więc mowy o dowolności w wyborze metody wyceny.
Druga różnica między wyceną zgodną z polskimi zasadami rachunkowości a wyceną podczas konsolidacji polega na tym, że wartość firmy powstająca w procesie konsolidacji lub nabycia jednostek nie podlega odpisom amortyzacyjnym. W zamian za to konieczne jest coroczne przeprowadzanie testu na utratę wartości. I tu znowu ogromną rolę odgrywa zarząd. Wspomniany test – który sprawdza, czy rzeczywista wartość majątku jest wyższa czy niższa niż podana w sprawozdaniu – składa się z dwóch części: z ustalenia wartości rynkowej danego składnika majątkowego oraz z ustalenia jego wartości użytkowej (czyli zdolności danego składnika majątkowego do generowania nadwyżek pieniężnych). Wartość ta opiera się bowiem na szacowanych przepływach finansowych w przyszłości, a założenia do wyliczenia przepływów daje zarząd. On decyduje, jak spółka będzie użytkować, na przykład, biurowiec w centrum miasta. Wartość użytkowa (wpływy z czynszów minus koszty utrzymania) będzie niska, jeśli zarząd postanowi, że nie będzie czerpał korzyści z biurowca, bo zamierza go za rok sprzedać. Wartość ta będzie zaś wysoka, gdy zarząd postanowi wynajmować biurowiec przez dalsze 20 lat.
Jak widać, wycena majątku w standardach MSR zależy w dużej mierze od szacunków zarządu i strategii firmy. Nie chodzi w niej tylko o techniczne ustalenie wartości majątku firmy, ale – dzięki uwzględnianiu elementów strategicznych – przede wszystkim o stworzenie rzetelnego obrazu sytuacji finansowej i majątkowej.
2. Oszacowanie wartości tworzonych rezerw. Nowe regulacje precyzują także zasady szacowania rezerw, na przykład wynikających z ewentualnych pozwów o odszkodowania itp. Podstawą do wyceny rezerwy jest kwota sporu oraz prawdopodobieństwo zapłaty odszkodowania, czyli przegrania sprawy. Największą wiedzę w zakresie takiego prawdopodobieństwa posiada zarząd. Czy tworzyć rezerwy na 50% zobowiązań, czy może na 70%? I w tym przypadku decyzję musi podjąć zarząd.
3. Określenie średnio- i długoterminowej prognozy przepływów gotówkowych. W MSR‑ach, przy wycenie różnych aktywów wykazywanych w bilansach, wykorzystuje się również przewidywane wartości, a więc wartości z przyszłości. Na przykład dla przeprowadzenia testu na utratę wartości (obowiązkowego dla niektórych składników majątku, takich jak wartość firmy) trzeba przygotować prognozy przepływów pieniężnych z perspektywą na 5, a czasem na więcej lat. To oczywiste, że takie prognozy może przygotować lub zatwierdzić tylko zarząd. Jego członkowie muszą zdawać sobie sprawę z wagi swoich przewidywań i ich wpływu na sprawozdanie finansowe, a więc muszą być świadomi choćby podstawowych zależności pomiędzy ich działaniami, prognozami i przewidywaniami a ostatecznym wynikiem finansowym spółki.
4. Określenie stopnia szczegółowości sprawozdania finansowego. Kolejnym obszarem uzależnionym od zarządu, a powiązanym z nowymi standardami rachunkowości, jest polityka informacyjna firmy. Zgodnie z koncepcją MSR‑ów, głównym odbiorcą sprawozdań finansowych są inwestorzy. Wszystkie regulacje zawarte w MSR‑ach są więc tak skonstruowane, aby sprawozdania finansowe były użyteczne właśnie dla akcjonariuszy. Sprowadza się to w gruncie rzeczy do stosowania jasnego języka i bardziej przejrzystych opisów, przy jednoczesnym ograniczeniu do minimum zbędnych informacji. Potencjalnego inwestora interesuje na przykład wysokość zobowiązań firmy, mniej zaś szczegółowe rozbicie i opis każdego z kilkudziesięciu dłużników spółki. Istnieje oczywiście pewne minimum informacyjne, jednak na to, na ile szczegółowe i wyczerpujące, wpływ mają właśnie członkowie zarządu kształtujący ogólną politykę informacyjną spółki.
Prowadzenie najlepszej dla inwestorów, czyli transparentnej polityki informacyjnej pociąga za sobą określone koszty. Firma potrzebować będzie zarówno kadry o wysokich kompetencjach, jak i rozbudowanego systemu informatycznego, który ich pracę będzie ułatwiał. Ta wiedza, przynajmniej na poziomie ogólnym, przyda się też członkom zarządów.
***
MSR‑y na razie obowiązują tylko spółki giełdowe. Jednak pozytywne skutki wprowadzenia nowych regulacji w rachunkowości szybko powinny zauważyć i docenić także inne przedsiębiorstwa. Stosowanie standardów MSR gwarantuje obniżenie ryzyka finansowania zewnętrznego, ponieważ są to standardy powszechnie akceptowane i uznawane za standardy o wysokiej jakości i wiarygodności. Obniżenie ryzyka prowadzi do spadku kosztu kapitału obcego, budowanie zaufania wśród różnych grup interesariuszy, a dzięki porównywalności informacji finansowej – dostęp do kapitału na rynkach międzynarodowych.
MSR‑y nie wprowadzają zmian jedynie do sposobu sporządzania i prezentowania sprawozdań finansowych. Konieczne są zmiany w systemach budżetowania i rachunkowości zarządczej. Jest to więc narzędzie, które można wykorzystać do poprawy skuteczności zarządzania. Wszystko w rękach zarządów.
