Streszczenie: Firmy rodzinne w Polsce z optymizmem patrzą na przyszłość – ponad połowa z nich spodziewa się poprawy sytuacji gospodarczej w nadchodzącym roku. Z badania przeprowadzonego przez KPMG wynika, że choć wyzwaniem pozostają wysokie koszty działalności i niedobór wykwalifikowanej siły roboczej, przedsiębiorstwa te planują dalszy rozwój. Inwestycje w transformację cyfrową i zrównoważony rozwój są na liście priorytetów, a wiele firm przewiduje także ekspansję zagraniczną. Silne więzi rodzinne, długoterminowe podejście oraz koncentracja na wartościach i kulturze organizacyjnej pozostają kluczowymi atutami firm rodzinnych w obliczu zmiennych warunków rynkowych.
Polskie firmy rodzinne coraz lepiej oceniają swoją sytuację ekonomiczną, chociaż ich optymizm jest mniejszy niż firm z innych krajów europejskich. Jak wskazuje europejskie badanie „Barometr firm rodzinnych”, aż 71% europejskich i 58% polskich przedsiębiorstw rodzinnych uważa, że w najbliższych 6 miesiącach ich sytuacja ekonomiczna będzie bardzo dobra lub dobra.
Celem badania było poznanie specyfiki działalności firm rodzinnych – problemów, jakie napotykają, zmian, których oczekują, oraz wdrażanych strategii. Badanie przeprowadzano metodą wywiadów internetowych (CAWI) w dniach 31 marca – 4 maja 2014 roku. Zebrano 710 odpowiedzi, z czego 132 pochodziły z Polski. Pierwsza w Polsce (druga w Europie) edycja Barometru została zrealizowana przez KPMG w Polsce i Inicjatywę Firm Rodzinnych.
Optymizm polskich firm rodzinnych co do ich sytuacji ekonomicznej w najbliższej przyszłości można określić jako umiarkowany. Co prawda, większość respondentów (58%) przewiduje, że w najbliższych sześciu miesiącach ich sytuacja będzie dobra (42%) lub bardzo dobra (16%), ale prawie co trzeci ankietowany określa ją jako neutralną. Ponad jedna dziesiąta uważa, że sytuacja ta będzie zła (10%) lub nawet bardzo zła (3%).
Europejskie przedsiębiorstwa rodzinne patrzą w przyszłość ze zdecydowanie większym optymizmem. Także w porównaniu z poprzednią edycją badania widoczna jest poprawa postrzegania własnej sytuacji ekonomicznej. W tym roku większy odsetek respondentów określił swoją sytuację jako bardzo dobrą lub dobrą, a mniejszy – jako neutralną lub złą.
Firmy rodzinne wierzą w poprawę koniuktury
Obawy i wyzwania
W poprzedniej edycji badania największym problemem sygnalizowanym przez europejskie firmy rodzinne był spadek przychodów. W bieżącym roku sytuacja się zmieniła – obecnie z tym problemem zmaga się tylko 21% firm polskich i 18% europejskich. Aż 41% polskich firm rodzinnych w ostatnich sześciu miesiącach zwiększyło przychody, a w tym samym czasie przychody co czwartego respondenta spadły. Podobnie sytuacja wygląda w całej Europie.
Największym zmartwieniem polskich przedsiębiorców rodzinnych, wskazanym przez 55% respondentów, są rosnące koszty pracy. Sygnalizuje to generalny problem polskiej gospodarki, której konkurencyjność w znacznej części wynika z tego czynnika. W długiej perspektywie koszty pracy będą jednak rosły, dlatego stosunkowo niedroga siła robocza prawdopodobnie nie będzie w przyszłości źródłem wzrostu. W krajach zachodnich nakłady na pracę są znacznie wyższe, ale rosną zdecydowanie wolniej, dlatego tylko co piąty respondent europejski wskazał tę kwestię jako problem.
Większość badanych, zarówno w Polsce, jak i w Europie, utrzymało zatrudnienie w ostatnich sześciu miesiącach. W Polsce trzem organizacjom na dziesięć udało się w tym czasie zwiększyć zatrudnienie. Trochę lepiej było wśród respondentów europejskich – zatrudnienie zwiększyło 40% badanych.
Znaczącym problemem wskazywanym przez polskie organizacje był spadek rentowności (36%). Boryka się z nim najwięcej (49%) europejskich firm rodzinnych (zob. ramkę Czego obawiają się firmy rodzinne). W porównaniu z poprzednią edycją badania powszechność problemu malejącej rentowności w Europie wzrosła o 11 punktów procentowych. Coraz większym problemem dla firm rodzinnych staje się także rosnąca konkurencja ze strony innych firm w pozyskiwaniu wykwalifikowanych pracowników. Spadająca rentowność w połączeniu z rosnącą konkurencją na rynku mogą mieć znaczny wpływ na wyniki firm w przyszłości.
Wielu przedsiębiorców rodzinnych zwraca uwagę, że kwestie prawne i podatkowe są szczególnie skomplikowane, ale być może dlatego, że większość nie zatrudnia specjalistów w tym zakresie. Zawiłość przepisów nie jest wyłącznie problemem naszych firm. Ponad połowa polskich i europejskich respondentów deklaruje, że oczekuje uproszczenia przepisów podatkowych (odpowiednio 61% i 52%). Trochę mniejszy odsetek polskich przedsiębiorców liczy także na obniżenie poziomu opodatkowania (46%) oraz zmniejszenia biurokracji (38%).
W przypadku firm europejskich problemem okazał się poziom opodatkowania i procedury towarzyszące przejmowaniu przedsiębiorstwa przez sukcesorów rodziny – aż 45% oczekuje zmian w tym obszarze. W Polsce na tę kwestię wskazał znacznie mniejszy odsetek respondentów, co wynika głównie z korzystnych przepisów dotyczących opodatkowania spadków i darowizn w ramach najbliższej rodziny.
Preferowane kierunki rozwoju
Coraz więcej firm rodzinnych sprzedaje na eksport. Działalność zagraniczną prowadziło w badanym okresie 60% firm polskich i 72% europejskich (wzrost o 12 punktów procentowych w porównaniu z pierwszą edycją badania). Wśród polskich przedsiębiorstw sprzedających na eksport ponad połowa (54%) utrzymała skalę działalności zagranicznej w analizowanym okresie, a 16% ją zmniejszyło. Znacznie lepiej aspekt ten wyglądał wśród firm europejskich mimo niewielkiego pogorszenia ich sytuacji w porównaniu z rokiem ubiegłym.
Według Barometru, aż 74% polskich i 75% europejskich firm rodzinnych deklaruje, że planuje inwestycje. Większość badanych (81%) chce zainwestować w działalność podstawową, a prawie połowa (49%) ma plany dotyczące dywersyfikacji. Spośród firm, które planują inwestycje, jedynie jedna na cztery deklaruje chęć zainwestowania w umiędzynarodowienie firmy.
Jak wynika z badania, firmy rodzinne są skłonne inwestować przede wszystkim na rynkach, które dobrze znają. Zdecydowanie najwięcej polskich respondentów deklaruje, że będzie inwestować we własnym kraju, aby zwiększyć udziały w rynku. Takie plany ma aż 88% polskich firm. Co druga deklaruje wyjście trochę dalej, do innych krajów Europy. Plany inwestycyjne na innych kontynentach są wśród polskich przedsiębiorstw rodzinnych rzadkością – 11% chce zainwestować w Azji, 6% w Ameryce Południowej, a 5% w Afryce (więcej w ramce Kierunki inwestycji polskich firm rodzinnych).
Dlaczego tak wiele polskich przedsiębiorstw rodzinnych nie decyduje się na ekspansję zagraniczną? Ponad jedna trzecia ankietowanych twierdzi, że specyfika ich produktów lub usług nie pozwala na sprzedaż zagraniczną. Taka sama grupa uważa, że wartość sprzedaży w Polsce jest wystarczająca i nie ma potrzeby wchodzenia na inne rynki. 30% przyznaje, że rezygnuje z działalności międzynarodowej z powodu braku znajomości obcych rynków. Co ważne, zdecydowanie najrzadziej wymienianą barierą w ekspansji międzynarodowej okazuje się brak wsparcia publicznego albo brak finansowania.
Firmy rodzinne wierzą w poprawę koniuktury
Rodzinne relacje
Ważnym czynnikiem, który odróżnia firmy rodzinne od innych podmiotów działających na rynku, są relacje między członkami rodziny i ich wpływ na biznes. Niejednokrotnie te relacje są kluczowym źródłem sukcesu lub niepowodzenia. Prawdopodobnie dlatego przedsiębiorstwa rodzinne stawiają na pierwszym miejscu komunikację między pokoleniami – aż 96% polskich respondentów uważa ją za bardzo ważną lub ważną. W większości polskich firm rodzinnych władzę sprawuje dopiero pierwsze pokolenie, dlatego szczególnie istotne jest wypracowanie odpowiedniej platformy porozumienia z kolejnym pokoleniem, często myślącym inaczej niż rodzice zarówno o biznesie, jak i o swojej w nim przyszłości.
Poza tym respondenci pochodzący z Polski za bardzo ważne i ważne uznają również utrzymanie równowagi pomiędzy życiem rodzinnym a sprawami biznesowymi oraz posiadanie struktur i procesów nadzoru nad przedsiębiorstwem (odpowiednio 94% i 91% wskazań). Dla europejskich przedsiębiorców te kwestie są również istotne, ale na pierwszym miejscu stawiają utrzymanie kontroli nad firmą przez rodzinę (to ważna lub bardzo ważna kwestia dla 87% europejskich respondentów).
Aż 42% polskich i 49% europejskich przedsiębiorców zapowiada zmiany strategiczne w ciągu najbliższych 12 miesięcy. Znaczna część polskich otwierała i budowała swoje firmy w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Teraz nadchodzi czas na zmiany, w tym pokoleniowej. Połowa polskich przedsiębiorstw chce przekazać zarządzanie kolejnej generacji, natomiast ponad jedna czwarta (27%) rozważa sprzedaż firmy lub wprowadzenie jej na giełdę.
