Streszczenie: Wywiad z prof. Wojciechem Glacem to dogłębna analiza sprawności mózgu rozumianej jako zdolność do samoregulacji i utrzymywania dynamicznej równowagi procesów poznawczych. Ekspert wyjaśnia, że neuroplastyczność pozwala na reorganizację sieci nerwowych przez całe życie, jednak przewlekły stres kieruje ten proces w stronę impulsywności i myślenia tunelowego. W rozmowie poruszono kwestię budowania rezerwy poznawczej, która dzięki bogactwu połączeń synaptycznych chroni przed skutkami starzenia i chorób neurodegeneracyjnych. Profesor wskazuje również na ryzyko związane z delegowaniem myślenia do AI, które może upośledzać osobiste sieci neuronalne, oraz podkreśla kluczową rolę snu, aktywności fizycznej i treningu uwagi w utrzymaniu wysokiej wydajności intelektualnej.
Na szpitalne oddziały ratunkowe często trafiają ludzie sukcesu – jednostki silne, sprawcze, które zawsze realizowały wyznaczone cele. W pewnym momencie jednak ich życie i zdrowie zaczyna się rozpadać pod wpływem przewlekłego stresu i przemęczenia. O tym, dlaczego traktujemy nasz mózg jako narząd, który można eksploatować bez końca, oraz jak świadomie kierować jego plastycznością, lekarz SOR Klaudia Knapik rozmawia z prof. Wojciechem Glacem, cenionym neurobiologiem z Uniwersytetu Gdańskiego.
Klaudia Knapik: Panie Profesorze, zacznijmy od podstaw. Czym z perspektywy współczesnej neurobiologii jest neuroplastyczność i co sprawia, że możemy nazywać nasz mózg „sprawnym”?
Prof. Wojciech Glac: Neuroplastyczność to najogólniej mówiąc zdolność do reorganizacji i zmiany w obrębie sieci nerwowych pod wpływem naszych życiowych doświadczeń. Każda nowa sytuacja, z którą się stykamy, powoduje zmianę zapisów w sieciach odpowiedzialnych za nasze nawyki, decyzje oraz pamięć.
Z kolei sprawny mózg to taki, który potrafi odpowiednio regulować funkcje fizjologiczne ciała oraz doskonale zarządza samym sobą. Posiada on zdolność do zachowywania procesów poznawczych, motywacyjnych i emocjonalnych w dynamicznej równowadze. Oznacza to, że żaden z tych systemów nie dominuje nad pozostałymi w sposób absolutny – nie „wystrzeliwuje w kosmos” ani nie obniża drastycznie naszego nastroju.
Czy dojrzały menedżer może wciąż diametralnie zmieniać swój mózg, czy też z upływem lat tracimy tę zdolność?
Choć proces tworzenia nowych neuronów, czyli neurogeneza, w dorosłym mózgu występuje jedynie w bardzo ograniczonym zakresie , do skutecznej przebudowy naszego umysłu wcale ich nie potrzebujemy. Posiadamy na tyle dużą pulę neuronów od urodzenia, że przez całe życie zachowujemy zdolność do plastyczności w obrębie połączeń między nimi – czyli synaps. Poprzez wzmacnianie lub osłabianie tych synaptycznych ścieżek możemy stale aktualizować nasz obraz świata, adaptować się do zmian i tworzyć zupełnie nowe wzorce reakcji i decyzji.
Co musimy zrobić, aby zmienić nasz sposób reagowania na stresujące bodźce zawodowe – na przykład by stać się liderem mniej impulsywnym?
Kluczem jest wytworzenie tzw. konfliktu poznawczego. Nasz mózg ma naturalną tendencję do podążania utartymi ścieżkami automatyzmów, ponieważ w ten sposób zwalnia zasoby funkcji poznawczych do innych celów. Aby zbudować nowy, zdrowy nawyk, potrzebujemy niezwykle silnej, pierwotnej motywacji, która udowodni mózgowi, że dotychczasowe rozwiązania są już nieskuteczne. Początkowo zmiana ta jest zachowaniem wysoce celowym, wymagającym pełnej uwagi i świadomej inicjacji każdego kroku. Przekształcenie się takiego działania w nawyk wymaga czasu, cierpliwości oraz utrzymywania długofalowego celu w świadomości, co zapobiega rezygnacji, nim mózg zdąży zautomatyzować nową czynność. Często, jak pokazują badania, by czynność stała się w pełni zautomatyzowana, potrzebujemy ponad sześćdziesięciu dni regularnych powtórzeń.
Obecnie żyjemy w warunkach nieustannej presji. Jak chroniczny stres wpływa na obwody decyzyjne mózgu?
Długotrwały stres również aktywuje procesy neuroplastyczne, lecz kieruje je w wysoce niepożądaną stronę. Sprawia, że układ emocjonalny staje się nadwrażliwy na wszelkie rzekome zagrożenia ze świata zewnętrznego. W efekcie liderzy zaczynają tracić elastyczność poznawczą – tracą umiejętność chłodnej oceny sytuacji z wielu perspektyw. Kiedy adrenalina przekracza krytyczny pułap, mózg wpada w myślenie tunelowe. Zamiast polegać na mądrości kory przedczołowej i planowaniu wielowątkowym, zaczynamy podejmować decyzje impulsywnie, byle tylko natychmiast zareagować na bodziec.
Co gorsza, chroniczny stres prowadzi do strukturalnego obkurczania się kory przedczołowej, co objawia się zmniejszeniem liczby połączeń synaptycznych w tym kluczowym dla zarządzania obszarze, choć na szczęście – np. dzięki terapii – są to zmiany odwracalne.
Na co dzień borykamy się też z przeciążeniem informacyjnym. Jaka jest nasza kognitywna odporność na ten zalew danych?
Granica wytrzymałości na stres i przeciążenie poznawcze jest inna dla każdej osoby i silnie zależy od sprawności jej bazowych funkcji kontrolnych. Niemniej, ludzka odporność nie jest nieskończona. Kumulacja emocjonujących informacji obciąża mechanizmy regulacyjne do tego stopnia, że w pewnym momencie każdemu w końcu zaczyna brakować zdolności do skutecznej filtracji dystraktorów. Przeciążenie poznawcze rodzi roztargnienie i silny dyskomfort emocjonalny, od którego podświadomie staramy się uciec.
Czy powszechne zjawisko delegowania pracy intelektualnej sztucznej inteligencji ma wpływ na naszą biologiczną sieć nerwową?
Nasz mózg z natury faworyzuje strategie mało obciążające energetycznie, dające jednocześnie szybkie rezultaty – dlatego chętnie używamy nawigacji GPS czy narzędzi AI. Outsourcing zadań analitycznych rodzi jednak długofalowe konsekwencje. Zlecając analizę maszynom, rezygnujemy z aktywnego rozwiązywania problemu na poziomie własnych sieci neuronalnych, więc przestajemy te sieci rozwijać w tym konkretnym kierunku. Choć zyskujemy czas i uwalniamy zasoby poznawcze, to w sytuacji braku dostępu do asystenta AI ryzykujemy, że obiektywnie odczujemy upośledzenie własnych umiejętności analitycznych w delegowanych wcześniej obszarach.
Czy grozi nam zatem „neurologiczne rozwarstwienie” społeczeństwa?
Zdecydowanie. Podobnie jak w przypadku zdrowia ogólnego, osoby świadome wpływu diety i ruchu żyją dłużej. Jeśli mowa o mózgu, ci, którzy rozumieją, co mu sprzyja, mają motywację, by wybierać tryb życia budujący neuroplastyczność. Z kolei ci, którzy nieustannie poddają mózg działaniu używek, stresu czy odsuwają od niego wyzwania intelektualne dla krótkotrwałej przyjemności, pogłębiają ryzyko szybszej degradacji funkcji poznawczych.
Czym zatem jest tajemnicza „rezerwa poznawcza”, o której mówi się w kontekście ochrony przed Alzheimerem i zmianami starczymi?
Rezerwa poznawcza to kapitał naszych połączeń neuronalnych, który często koreluje ze stopniem wykształcenia i ciągłym rozwojem intelektualnym. Wyobraźmy sobie, że dany neuron komunikuje się z dziesięcioma innymi podczas podejmowania konkretnych decyzji. Gdy w wyniku procesu starzenia część komórek obumrze, mózg z wysoką rezerwą posiada tak bogatą sieć alternatywnych połączeń synaptycznych, że proces analizy wciąż zostaje poprawnie zrealizowany poprzez inne „drogi okrężne”. Brak odpowiednich treningów umysłowych w ciągu życia oznacza ubóstwo powiązań neuronalnych; utrata pojedynczych komórek powoduje w takiej sytuacji widoczne luki w funkcjonowaniu. Aby tej degradacji zapobiegać, prócz stałej aktywności intelektualnej musimy eliminować używki (jak np. regularne upijanie się) oraz kontrolować zdrowie układu sercowo-naczyniowego i unikać przewlekłych stanów zapalnych. Niezwykle ważny jest także długi, regenerujący sen nocny, podczas którego system organizuje świeże ślady pamięciowe.
Panie Profesorze, podsumowując – jakie kompetencje poznawcze będą kluczowe dla skutecznych liderów na przestrzeni najbliższych dekad?
Nie ulega wątpliwości, że na pierwszym miejscu znajdzie się wysoka elastyczność poznawcza oraz bezkompromisowa tolerancja na niepewność i zmienne warunki. Najlepiej będą prosperować ci liderzy, którzy utrzymają sprawną kontrolę nad własnymi procesami myślowymi, unikając wchodzenia w tryb automatycznych, emocjonalnych i krótkowzrocznych reakcji wywoływanych przez nadmiar bodźców i stres. Rezyliencję na ten stres możemy skutecznie trenować poprzez ciągłe stawianie sobie mikro-wyzwań i świadome wystawianie się na dyskomfort podejmowania trudnych, analitycznych decyzji, ucząc mózg porządkowania konfliktów bez poczucia paraliżu.
Gdybyśmy mieli zostawić naszych menedżerów z jedną naczelną radą dotyczącą higieny własnego mózgu – co by to było?
Postawiłbym na dwie nieodłączne kwestie. Z obszaru dbania o fizjologię – regularny, umiarkowany wysiłek aerobowy, który stymuluje układ krążenia i wspomaga sieć neuronalną. Z obszaru umysłu – proaktywne ćwiczenie funkcji naszej własnej uwagi. Sprawna uwaga to jedyne narzędzie, które pozwala nam intencjonalnie decydować, czemu poświęcamy nasze życiowe zasoby, zapobiegając dryfowaniu z nurtem cyfrowego chaosu. Dobrym krokiem do osiągnięcia takiego celu bywa na przykład medytacja.
