Konwersja długu na kapitał zakładowy albo dopłaty

Konwersja długu spółki – wynikającego najczęściej z pożyczki udzielonej spółce przez wspólnika – służy przede wszystkim odciążeniu bilansu z zobowiązań, poprawie relacji długu do kapitałów własnych, zwiększeniu wiarygodność wobec banków, inwestorów i kontrahentów oraz uporządkowania struktury finansowania przed sprzedażą biznesu, wejściem inwestora, reorganizacją lub ubieganiem się o finansowanie zewnętrzne.

W praktyce spotykamy się najczęściej z jednym z dwóch poniższych wariantów:

1. konwersja długu na kapitał zakładowy – czyli podwyższenie kapitału zakładowego i objęcie udziałów/akcji przez wspólnika;
2. konwersja długu na dopłaty – czyli zasilenie spółki w reżimie art. 177-179 Kodeksu spółek handlowych (KSH), przy czym przypomnieć wypada, że w sp. z o.o. dopłaty są dopuszczalne tylko wtedy, gdy umowa spółki przewiduje możliwość zobowiązania wspólników do wniesienia dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału; są one nakładane i uiszczane równomiernie do udziałów i przy spełnieniu określonych warunków mogą być zwracane wspólnikom.

W obu powyższych przypadkach dochodzi następnie do potrącenia wzajemnych roszczeń – spółki wobec wspólnika z tytułu pożyczki oraz wspólnika wobec spółki z tytułu obowiązku wniesienia wkładu na pokrycie podwyższonego kapitału zakładowego albo wniesienia dopłat. 

Podwyższenie kapitału zakładowego vs dopłaty

Konwersja długu na kapitał zakładowy jest rozwiązaniem bardziej “trwałym”. Wzmacnia equity w sposób strukturalny, poprawia percepcję wierzycieli i inwestorów oraz zwykle lepiej wygląda w transakcjach typu M&A i finansowaniu bankowym. Jest jednak mniej elastyczny – wycofanie raz wniesionego wkładu na kapitał zakładowy wymaga sformalizowanych operacji korporacyjnych.

Wniesienie dopłat jest z kolei instrumentem bardziej elastycznym i często prostszym ekonomicznie. Nie zwiększa kapitału zakładowego, ale wzmacnia fundusze własne. Przewagą dopłat jest potencjalna zwrotność w przyszłości, gdy sytuacja spółki się poprawi. Dlatego instrument ten zyskuje przewagę tam, gdzie wspólnik chciałby dokapitalizować spółkę, ale z łatwiejszą drogą do późniejszego odzyskania wniesionych środków. Z drugiej strony dopłaty nie dają tak silnego efektu “twardego equity” jak podwyższenie kapitału zakładowego. Dopłaty zwiększają bowiem środki własne, ale nie podwyższają kapitału zakładowego, a ich funkcja gwarancyjna jest słabsza niż funkcja kapitału zakładowego.

Potrącenie wierzytelności z tytułu pożyczki; wkład pieniężny czy niepieniężny?

Przepis art. 14 §4 KSH stanowi, że wspólnik lub akcjonariusz nie może jednostronnie potrącić swojej wierzytelności wobec spółki z wierzytelnością spółki o należną wpłatę na poczet udziałów albo akcji, ale przepis literalnie wskazuje również, że nie wyłącza to potrącenia umownego. To oznacza, że ustawowe potrącenie jest wyłączone w odniesieniu do wniesienia wkładu podwyższenia kapitału zakładowego, natomiast strony mogą uzgodnić kompensatę umowną. Jednocześnie jeżeli konstrukcja transakcji ma prowadzić do objęcia udziałów za wkład niepieniężny, trzeba wejść w reżim przepisu art. 158 KSH i opisać aport.

W praktyce spór może się sprowadzać do tego, czy – przy objęciu udziałów w zamian za wkład pieniężny, a następnie rozliczeniu wzajemnych wierzytelności poprzez potrącenie umowne – nadal mamy do czynienia z wkładem pieniężnym czy już jednak niepieniężnym (aportem). Na gruncie czysto korporacyjnym – jeżeli uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego stanowi, że udziały są obejmowane za wkład pieniężny, a wspólnik ma obowiązek wpłaty pieniężnej, po czym dochodzi do umownej kompensaty z wierzytelnością pożyczkową – można skutecznie bronić tezy o wkładzie pieniężnym rozliczonym w drodze umownego potrącenia.

Jeżeli natomiast od początku ekonomiczny i prawny sens operacji polega na wniesieniu do spółki wierzytelności wspólnika wobec spółki, to co do zasady należałoby przeprowadzić aport wierzytelności zgodnie z przepisem art. 158 KSH.

Na gruncie podatkowym organy podatkowe patrzą na taką operację bardziej ekonomicznie i przyjmują jednolicie, że konwersja wierzytelności na udziały co do zasady odpowiada wkładowi niepieniężnemu, niezależnie od korporacyjnego uznania wkładu za pieniężny. Dlatego nawet jeżeli na poziomie korporacyjnym operujemy wkładem pieniężnym rozliczonym kompensatą umowną, to podatkowo nie należy automatycznie zakładać identycznej kwalifikacji.

Wniosek praktyczny: na gruncie korporacyjnym należy od początku zdecydować, którą ścieżką podążamy:

• wkład pieniężny – dokumentacja powinna konsekwentnie stanowić o objęciu udziałów w zamian za wkład pieniężny;
• wkład niepieniężny – dokumentacja powinna konsekwentnie opisywać wkład jak aport.

Mieszanie dwóch powyższych koncepcji w uchwałach, oświadczeniach o objęciu udziałów, umowie spółki oraz umowie potrącenia i księgowaniach to gotowy przepis na potencjalny problem.

Dopłaty a potrącenie

W przypadku dopłat sytuacja jest prostsza. Z uchwały Sądu Najwyższego (III CZP 117/09) wprost wynika, że zakaz wynikający z przepisu art. 14 §4 KSH nie obejmuje wierzytelności spółki z tytułu dopłat, gdyż przepis ten dotyczy wpłat na poczet udziałów lub akcji. Innymi słowy: w odniesieniu do dopłat nie ma podstaw do rozszerzania tego zakazu przez analogię. To oznacza, że przy dopłatach potrącenie ustawowe (dokonane jednostronnym oświadczeniem) co do zasady jest dopuszczalne, o ile spełnione są przesłanki wynikające z Kodeksu cywilnego.

To czyni dopłaty atrakcyjnym narzędziem również w przypadkach, w których wspólnik chce szybko zredukować dług spółki, nie wchodząc w bardziej złożoną procedurę podwyższenia kapitału zakładowego i związaną z tym debatę o charakterze wkładu na kapitał zakładowy.

Konwersja pożyczki w walucie obcej

Dopuszczalne i możliwe jest przekonwertowanie długu wyrażonego w walucie obcej, przy czym należy odróżnić walutę, w której wyrażona jest wierzytelność, od kapitału podstawowego na gruncie KSH oraz rachunkowości, który wyrażony jest w walucie polskiej.

Kapitał zakładowy oraz wartość nominalna udziałów są wyrażane w polskich złotych – wynika to wprost np. z przepisu art. 154 KSH. W związku z powyższym konwertowana wierzytelność może być wyrażona w EUR lub USD, jednakże wartość podwyższenia kapitału zakładowego na niwie korporacyjnej oraz księgowej powinna zostać wyrażona w PLN. Reasumując: rekomendowanym jest, aby z treści uchwały wynikała wartość podwyższenia kapitału zakładowego wyrażona w walucie polskiej, z jednoczesną możliwością wniesienia wkładu w walucie obcej.  

W przypadku dopłat KSH nie zawiera tak wyraźnego nakazu wyrażenia wysokości dopłat w PLN, jednakże z praktycznego punktu widzenia warto w dokumentacji korporacyjnej określać wysokość dopłat w walucie polskiej z co najmniej dwóch przyczyn: po pierwsze wyniki spółki są prezentowane w księgach i sprawozdaniu finansowym w walucie PLN, a po drugie wysokość dopłat jest ściśle skorelowana z wartością nominalną udziałów wyrażoną również w PLN. Reasumując: przy dopłatach sytuacja jest nieco bardziej elastyczna biznesowo, ale nadal końcowe skutki korporacyjne, księgowe i podatkowe trzeba sprowadzić do wartości dającej się jednoznacznie wykazać w PLN.

W przypadku jednak, w którym w treści uchwały w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego lub zobowiązania wspólników do wniesienia dopłat wskazano wysokość podwyższenia lub dopłat w walucie obcej, przeliczenie wartości podwyższenia kapitału albo wysokości dopłat powinno zostać dokonane zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o rachunkowości. Co do zasady należy zastosować średni kurs ogłoszony dla danej waluty przez Narodowy Bank Polski z dnia poprzedzającego podjęcie uchwały w sprawie podwyższenia kapitału zakładowego albo zobowiązania do wniesienia dopłat.

Kurs przewalutowania

W przypadku wniesienia do spółki wkładu na pokrycie podwyższenia kapitału zakładowego albo wniesienia dopłat w walucie obcej przeliczenie takiej wpłaty na PLN następuje według średniego kursu dla danej waluty ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wpływu środków na rachunek spółki (lub odpowiednio ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień dokonania potrącenia).

Przewalutowanie – gdzie są realne pułapki?

Po pierwsze przy doborze kursu przewalutowania oraz przy ryzyku kursowym związanym z określeniem w dokumentacji korporacyjnej wysokości wkładu (na podwyższenie kapitału zakładowego lub na poczet dopłat) w konkretnej wysokości wyrażonej w walucie obcej oraz następcze umocnienie się waluty PLN w stosunku do waluty obcej, w której wyrażona jest konwertowana wierzytelność, a tym samym ryzyko niepokrycia w pełnej wysokości podwyższenia kapitału zakładowego albo dopłat w dacie przewalutowania wkładu wyrażonego w walucie obcej.

Po drugie przy niepodzielności udziałów. Jeżeli po przeliczeniu wierzytelności wyrażonej w walucie obcej na PLN wartość nie dzieli się równo przez wartość nominalną udziału, należy zdecydować, co dzieje się z „niepodzielną resztą”: czy trafia na agio, czy pozostaje nieskonwertowaną częścią długu, czy jest rozliczana odrębnie.

Po trzecie przy braku koordynacji zdarzeń korporacyjnych i księgowych. Uchwała może być z jednego dnia, potrącenie wzajemnych wierzytelności z innego dnia, wpis podwyższenia kapitału zakładowego do KRS nastąpi w innej dacie, a kursy przeliczenia/przewalutowania są z jeszcze innego dnia. Bez spójnej sekwencji zdarzeń oraz rzetelnego przygotowania dokumentów rośnie ryzyko błędów na gruncie podatkowym oraz księgowym.

Czy konwertuje się tylko kapitał pożyczki czy także odsetki?

Możliwe są oba warianty, ale nie są one neutralne organizacyjnie, rachunkowo i podatkowo. W praktyce bardzo często konwertuje się tylko należność główną (część kapitałową) pożyczki, a odsetki pozostawia do odrębnego rozliczenia albo umarza.

Z perspektywy prawnej nie ma generalnego zakazu objęcia konwersją także odsetek, o ile są one istniejącą, skonkretyzowaną wierzytelnością wspólnika wobec spółki. Trzeba jednak pamiętać o tym, że odsetki bywają bardziej “wrażliwe” podatkowo niż kapitał pożyczki.

Rekomendacja praktyczna: jeżeli celem jest głównie poprawa struktury finansowania i uproszczenie operacji, zwykle najczyściej działa konwersja samego kapitału pożyczki, a część odsetkową analizuje się osobno. Jeżeli jednak odsetki są istotne kwotowo i “psują” wskaźniki zadłużenia, można rozważyć objęcie konwersją również odsetek, ale w takim przypadku dokumentacja i analiza podatkowa powinny być wyraźnie głębsze.

Najczęstsze błędy w praktyce

Najczęściej problemem nie jest sama konwersja, lecz niespójność dokumentów. Typowe błędy to:

• opisanie operacji jako wkładu pieniężnego, a w innym miejscu jako aportu;
• brak jednoznacznego kursu przeliczenia przy wierzytelności wyrażonej w walucie obcej;
• brak uwzględnienia ryzyka kursowego i związane z tym ryzyko niepokrycia w pełni podwyższenia kapitału zakładowego lub dopłat;
• konwersja odsetek bez sprawdzenia ich statusu umownego i podatkowego;
• wykorzystanie dopłat pomimo braku odpowiedniej podstawy w umowie spółki;
• mylenie skutków na gruncie KSH z implikacjami podatkowymi.

Konkluzja

Jeżeli celem jest trwałe oddłużenie i wzmocnienie equity spółki, zwykle lepsza będzie konwersja na kapitał zakładowy. Jeżeli celem jest szybkie zasilenie funduszy własnych z większą elastycznością zwrotu w przyszłości, warto rozważyć dopłaty. Przy kapitale zakładowym kluczowy jest wybór między modelem pieniężnym z umowną kompensatą a modelem aportowym. Przy wierzytelnościach wspólnika wyrażonych w walutach obcych należy bezwzględnie uważać na kwestię właściwego kursu przewalutowania i ścieżkę księgową. Przy odsetkach natomiast warto uprzednio zdecydować, czy konwersja ma objąć tylko część kapitałową, czy także komponent odsetkowy, co istotnie zmienia profil ryzyka (głównie podatkowego).