Streszczenie: Dogłębna analiza przepisów prawa oraz zastosowanie odpowiednich zabezpieczeń pozwalają na skuteczną i bezpieczną optymalizację podatkową, chroniąc zarówno firmę, jak i jej menedżerów. Obecne regulacje umożliwiają korektę deklaracji po wykryciu nieprawidłowości przez kontrolę skarbową, co dodatkowo zwiększa bezpieczeństwo takich działań.
Dogłębna analiza prawa oraz stosowanie odpowiednich zabezpieczeń mają sprawić, że optymalizacja podatkowa będzie nie tylko skuteczna, ale także bezpieczna dla firmy i jej menedżerów. Dziś, gdy prawo pozwala na ewentualną korektę deklaracji po wykazaniu nieprawidłowości przez kontrolę skarbową, to bezpieczeństwo może być jeszcze większe.
Optymalizacja podatkowa, czyli wybieranie przez firmę takiego modelu działania, który pozwoli płacić możliwie niskie podatki – w przeciwieństwie do uchylania się od opodatkowania – jest działaniem legalnym. Polskie prawo nie nakłada przecież na firmy obowiązku takiego działania, by zapłacić najwyższy możliwy podatek. Granice legalnego obniżania zobowiązań podatkowych wyznacza jednak ordynacja podatkowa, która określa skutki czynności pozornych i obejścia prawa. Po ich przekroczeniu zarówno menedżer, jak i spółka narażeni są na odpowiedzialność karną. Grożące im sankcje przedstawione są w ramce Kary za uchylanie się od podatków.
Jak skutecznie i bezpiecznie wdrożyć optymalizację podatkową?
Biorąc pod uwagę niezbędne standardy profesjonalne i zagrożenie karą, osoby podejmujące decyzje dotyczące optymalizacji rozliczeń podatkowych powinny spełnić dwa warunki:
znać przepisy podatkowe oraz sposoby ich stosowania przez władze skarbowe; oznacza to umiejętność przewidywania, jaką interpretację w danym przypadku mogą przyjąć organy podatkowe;
stosować najwłaściwsze środki zabezpieczające daną transakcję przed ryzykiem podatkowym.
Wdrożenie rozwiązań, które mają na celu optymalizację podatkową, musi być poprzedzone staranną analizą ryzyka z tym związanego. Analiza ta jest konieczna szczególnie w krajach takich jak Polska, gdzie prawo podatkowe zmienia się często. Wpływa to na jego jakość – przepisy są niespójne i nie spełniają wymogów poprawnej legislacji. Pomimo zasłużonej krytyki stanu prawa podatkowego, a szczególnie jego stosowania przez organy podatkowe, dokonanie poprawnej analizy ryzyka jest możliwe, wymaga tylko skorzystania z większej ilości narzędzi niż w krajach o bardziej ustabilizowanych systemach.
Krok pierwszy: analiza przepisów
Punktem wyjścia wszechstronnej analizy jest zawsze wykładnia obowiązujących przepisów. Trzeba także uwzględnić historię ich zmian, a właściwie to, jak te zmiany wpłynęły na dzisiejszy kształt unormowań prawnych. Ważne jest też, jaką wykładnię prezentują organy podatkowe. Nie można jednak polegać na statystycznej analizie dostępnych interpretacji, gdyż wtedy praktyka organów podatkowych okaże się nieprzewidywalna. Warto zatem zbadać, jak poglądy organów na daną kwestię kształtowały się w czasie, czy w tej sprawie wypowiadały się urzędy skarbowe, izby skarbowe lub wręcz Ministerstwo Finansów. Pozwoli to określić dominujący pogląd urzędów na daną sprawę. Pogląd administracji musi być oceniony również przez pryzmat orzecznictwa sądów, a warto zaznaczyć, że po wprowadzeniu dwuinstancyjnego sądownictwa administracyjnego staje się on coraz bardziej czytelny i jednoznaczny. Z uwagi na zmiany, jakim podlega prawo podatkowe, szczególne znaczenie mają też standardy konstytucyjne wypracowane przez Trybunał Konstytucyjny.
Analiza powinna czerpać z całego dorobku polskiej myśli prawniczej, nie należy w niej jednak pomijać ustawodawstwa europejskiego. Setki orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości są znakomitym materiałem, który pozwala nie tylko formułować poprawną interpretację przepisów, lecz wskazuje także kierunki interpretacji, które muszą być przestrzegane przez polskie sądy i organy administracji.
Krok drugi: ocena ryzyka planowanej optymalizacji
Wnioski wypływające z analizy prawa umożliwiają właściwą ocenę ryzyka wdrożenia planowanej optymalizacji. Warto jednak pamiętać, że poziom akceptowalnego ryzyka zależy w dużej mierze od konkretnego przedsiębiorstwa, a często nawet od kierujących nim menedżerów. Dla części z nich optymalizacja mająca potwierdzenie wyłącznie w prawie europejskim i orzecznictwie europejskiego trybunału nie będzie akceptowalna, jeżeli nie potwierdza jej zachowanie polskiej administracji podatkowej. Innym menedżerom wystarczy natomiast przekonanie o merytorycznej poprawności danego rozwiązania, wsparte orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Nie przestraszy ich wówczas nawet perspektywa możliwego sporu z urzędem skarbowym. W każdym z tych przypadków podjęcie decyzji o wdrożeniu optymalizacji musi być nie tylko poprzedzone analizą ryzyka, ale powinno też uwzględniać dobór odpowiednich instrumentów zabezpieczających.
Krok trzeci: właściwe zabezpieczenie
Zastosowanie właściwej metody zabezpieczenia przeprowadzanej optymalizacji przed ryzykiem podatkowym wymaga znajomości akceptowanego przez firmę poziomu ryzyka oraz indywidualnej strategii postępowania w sprawach podatkowych. Najważniejsze metody zabezpieczenia optymalizacji to:
Wiążąca interpretacja prawa podatkowego, czyli określenie przez administrację skarbową (na wniosek podatnika) sposobu, w jaki powinna zachować się firma, by w opisanej we wniosku sytuacji nie narazić się na zarzut naruszenia przepisów prawa podatkowego. Jeżeli podatnik zastosuje się do interpretacji, nie powstają negatywne skutki prawnopodatkowe (nie ma obowiązku zapłaty podatku, odsetek od zaległości oraz sankcji ani nie jest wszczynane postępowanie karnoskarbowe).
Wniosek o stwierdzenie nadpłaty, czyli żądanie podatnika skierowane do organu podatkowego, w którym domaga się on zwrotu uiszczonego podatku ze względu na to, że był on nienależny bądź wyższy od należnego.
Uprzednie porozumienie cenowe (Advance Pricing Arrangement – APA), które jest umową zawieraną na czas określony pomiędzy firmą a władzami podatkowymi. Zawiera ono uzgodnienie stosowanej przez firmę metodologii ustalania cen w planowanych transakcjach z podmiotami powiązanymi, przez co minimalizuje ryzyko podatkowe i pozwala przewidzieć wysokość przyszłego zobowiązania podatkowego.
Wystąpienie z wnioskiem o indywidualną interpretację przepisów podatkowych ma sens, jeżeli firma może poczekać na otrzymanie odpowiedzi, czyli jeżeli nie musi wdrażać natychmiast planowanej optymalizacji. Kwestia czasu potrzebnego do uzyskania interpretacji stanie się szczególnie ważna od lipca 2007 roku, ponieważ zgodnie ze znowelizowanymi przepisami zwolnienie z zapłaty podatku będzie dotyczyć tylko skutków podatkowych powstałych po otrzymaniu odpowiedzi z urzędu. W związku z tym, że możliwe będzie przedłużanie terminu wydania interpretacji „z przyczyn niezależnych od organu”, interpretacje nie będą dobrym rozwiązaniem wtedy, gdy czas nagli.
Podstawową zaletą interpretacji jest to, że nie powoduje ona konkretnych skutków podatkowych, a jest teoretycznym rozwianiem pojawiających się wątpliwości. Firma musi być jednak przygotowana na odpowiedź negatywną. Jeżeli bowiem, mimo otrzymania negatywnej interpretacji, nie będzie w stanie zmienić planowanego przebiegu transakcji i jej dokumentacji, narazi się na dyskomfort związany z niezastosowaniem się do wskazań organu podatkowego.
Wystąpienie z wnioskiem o stwierdzenie nadpłaty jest korzystne wówczas, gdy firma jest zdecydowana na przeprowadzenie transakcji w konkretnym kształcie i godzi się nawet na najmniej korzystne skutki podatkowe. Warunkiem skorzystania z tego sposobu jest posiadanie środków na sfinansowanie podatku wynikającego z najbardziej ostrożnej interpretacji. Dopiero po ich wpłacie firma może bowiem liczyć na ewentualny zwrot nadpłaconego podatku. Trudnością, na jaką napotykamy przy takim rozwiązaniu, jest psychologiczna bariera (i czasami faktyczne ryzyko), że pieniądze, które zostały raz wpłacone do urzędu, trudno będzie stamtąd odzyskać. Zaletą tego rozwiązania jest to, że firma jest zabezpieczona nawet wtedy, gdy organ podatkowy nie wyda decyzji stwierdzającej nadpłatę, a tylko dokona zwrotu nadpłaconego podatku. Jeżeli zwrot nadpłaty podatku okaże się nienależny, nie nalicza się bowiem odsetek za zwłokę ani nie wszczyna postępowania karnoskarbowego.
Zawarcie uprzedniego porozumienia cenowego jest zwykle postrzegane jako narzędzie eliminujące ryzyko związane ze stosowaniem cen pomiędzy podmiotami powiązanymi, a nie służące zabezpieczeniu optymalizacji podatkowej. Jednakże tam, gdzie ceny transferowe są metodą optymalizacji podatkowej, APA jest niewątpliwie najlepszym sposobem zabezpieczenia potencjalnych ryzyk. Ma ona zastosowanie w sytuacji, gdy w grupie spółek planowana jest restrukturyzacja pociągająca za sobą zmianę funkcji pełnionych przez poszczególne podmioty, czyli także – przepływów finansowych pomiędzy nimi. Jest to rozwiązanie gwarantujące wysoki poziom bezpieczeństwa, ale wymagające szczegółowego przedstawienia wszystkich istotnych okoliczności, co sprawia, że ustalenie ostatecznej formy porozumienia zajmuje dużo czasu.
Zawsze można się wycofać
Prezentacja instrumentów zabezpieczających nie byłaby pełna bez omówienia jednej ze zmian do ustawy Ordynacja podatkowa, która weszła w życie 1 stycznia 2007 roku. Zgodnie z tą ustawą, która reguluje między innymi sposób prowadzenia kontroli skarbowej, protokół kończący kontrolę musi zawierać sformułowaną przez organ podatkowy ocenę prawną dokonanych ustaleń oraz pouczenie o prawie złożenia korekty do złożonej przez podatnika deklaracji. Daje to firmie możliwość oceny, które z ustaleń kontrolujących akceptuje, decydując się skorygować swoje rozliczenie podatkowe i zapłacić zaległość z odsetkami, a których ustaleń nie podziela i zamierza popierać swój pogląd w trakcie dalszego postępowania podatkowego. Korekta dokonana po zakończeniu kontroli, a przed wszczęciem postępowania podatkowego, zwalnia z odpowiedzialności karnoskarbowej.
Prawo do korekty oznacza w praktyce, że firma, która z jakichkolwiek powodów nie zdecydowała się na wystąpienie o wiążącą interpretację podatkową czy też nie skorzystała z wniosku o stwierdzenie nadpłaty, ma możliwość ponownej oceny swojej decyzji o wdrożeniu rozwiązania optymalizacyjnego po zakończeniu kontroli. Nie tylko będzie więc mogła prezentować swoje argumenty w trakcie kontroli, ale również będzie mogła ocenić ich siłę w świetle protokołu pokontrolnego. Ponieważ kontroli dokonuje się z reguły po upływie długiego czasu od wdrożenia rozwiązania optymalizacyjnego, firma oceni swoją decyzję w nowych okolicznościach i ze świadomością, że ewentualne wycofanie się z niej nie będzie groziło odpowiedzialnością karnoskarbową.
***
Rozszerzenie prawa firm do korekty zeznania podatkowego jest ważnym rozwiązaniem chroniącym optymalizację i zwiększającym możliwość bezpiecznego planowania finansowego. Podnosi to atrakcyjność optymalizacji także dla tych firm, które korzystały z niej dotychczas w niewielkim zakresie. Biorąc pod uwagę nowe możliwości wynikające z nowelizacji ustaw podatkowych i wciąż niewykorzystywane szanse na zwiększenie płynności, rentowności inwestycji i zysku netto, 2007 rok jest dobrym czasem na rozpoczęcie kompleksowego planowania podatkowego w firmie.
