Banknoty, bilety, weksle – kiedy pieniądze stały się papierowe?

CZY WIESZ, ŻE: moment pojawienia się papierowych pieniędzy można przesuwać w czasie o setki, a nawet tysiące lat – w zależności od tego, jak je zdefiniujemy.

Historia papierowych pieniędzy jest dość skomplikowana, podobnie jak historia pieniędzy w ogóle. Niemniej ogólnie – jak w wielu innych przypadkach – pierwsi byli Chińczycy. Pierwsze przypadki wykorzystania przez nich pieniędzy w formie papierowej miały miejsce już w VII wieku. A potem musiało minąć jeszcze około 1000 lat, by Europejczycy odkryli koło pieniądze papierowe na nowo.

Warto dodać, że jeśli rozszerzymy definicję pieniędzy papierowych do lekkich zamienników kruszcu, to licznik da się być może cofnąć jeszcze wcześniej. Dużo wcześniej – do 120 roku p.n.e. i pieniędzy pergaminowych, wykonanych z jelenich skórek. Gdzie? W Chinach, oczywiście.

Dlaczego w ogóle papier?

W skrócie: z bogactwa i z lenistwa. Przed wynalezieniem banknotów w Chinach wykorzystywane były metalowe, okrągłe monety z dziurką w środku. Dzięki tej dziurce można było je nawlec na mocny sznurek, co pomagało nosić ze sobą dużej sumy pieniędzy. O ile… nie robiła się ona zbyt duża, a przez to bardzo ciężka. Bogatym Chińczykom wcale nie uśmiechało się dźwiganie całego swego bogactwa na własnych barkach, dlatego woleli zostawiać sznury z monetami u zaufanej osoby (nazwijmy ją, na wyrost, bankierem), w zamian za odpowiedni papierowy kwit. Miał on zatem pełne pokrycie w monetach wykonanych z miedzi lub cennych kruszców, a te – już bezpośrednio w wartości metalu, z jakiego były wykonane.

Ale bywały też sytuacje, w których papierowa wersja pieniędzy powstawała z dokładnie przeciwnego powodu – z biedy i chęci działania. Taka jest chociażby geneza pierwszych polskich banknotów, czyli biletów skarbowych, które pojawiły się w obiegu 16 sierpnia 1794 roku w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Zostały one wprowadzone z powodu zwiększających się wydatków Rady Najwyższej Narodowej i osobiście zatwierdzone przez Tadeusza Kościuszkę. Jak łatwo się domyślić, ten rodzaj papierowych pieniędzy nie miał bezpośredniego pokrycia w metalach szlachetnych, natomiast był gwarantowany przez instytucję.

Bilet skarbowy o wartości 1000 złotych z 1794 roku. Źródło: Banknote Museum.

Różne rodzaje papierów bankowych

Pogmatwana historia banknotów, zwłaszcza w Europie, wiąże się właśnie z tymi różnymi powodami, dla których były one tworzone. Współcześnie, przynajmniej w języku polskim, odmienne rodzaje „papierów wartościowych” (nie w dzisiejszym znaczeniu tego słowa) oznaczają to samo, lecz kiedyś wyglądało to trochę inaczej:

Banknoty, kwity bankowe

Sama nazwa bank-note (ang. kwit bankowy) pokazuje, że pierwotnie banknoty służyły właśnie jako zastępcza forma określonej sumy pieniędzy, mająca pełne pokrycie w metalach szlachetnych (czyli najczęściej złocie). Posiadanie takiego kwitu bankowego (banknotu) oznaczało dokładnie to, że osoba mająca ten kwit jest właścicielem określonej ilości złota (lub innego metalu) zdeponowanej w banku.

Wracając na chwilę do pytania „kiedy”: za pierwsze europejskie banknoty tego typu uznaje się kwity wydawane przez bank szwedzki bank centralny (a raczej jego protoplastę – Stockholms Banco) od 1661 roku. W tym przypadku winna była spadająca cena miedzi, z której wykonana była część monet. Zamiast zwiększać ich rozmiary i wagę (aby utrzymać pokrycie wartości), zdecydowano się na zastąpienie ich pieniędzmi papierowymi.

Pierwszy banknot stosowany w Europie (1666 r.). Źródło: Wikipedia.

Warto dodać, że współczesne banknoty… nie są banknotami, czyli nie mają pokrycia swojej wartości w kruszcu. Ostatnim prawdziwym banknotem (w oryginalnym znaczeniu tego słowa) był dolar amerykański, ale od 1971 roku również jest to już tak naprawdę bilet, a nie banknot.

Bilety bankowe, bilety skarbowe

Jeszcze w poprzednim stuleciu różnica między biletami skarbowymi a banknotami była prosta – te pierwsze nie miały zabezpieczenia w zdeponowanych w banku metalach szlachetnych. Obecnie różnica ta zanikła, więc bilety bankowe i banknoty można traktować jako synonimy.

Tu ciekawostka – swego rodzaju biletami bankowymi były papierowe… monety. Wytwarzano je (ciężko w tym przypadku mówić o „biciu” monet) z tektury, podczas oblężenia Lejdy przez wojska hiszpańskie w 1574 r.

Weksle, czeki, akcje, obligacje i inne

O ile banknoty i bilety skarbowe są – zwłaszcza współcześnie – powiązane z działalnością państwowych banków centralnych, o tyle weksle stanowią pewien rodzaj „banknotów” wydawanych przez osoby lub instytucje prywatne. Warto o nich w tym artykule wspomnieć, ponieważ w Europie ich rozwój nastąpił w podobnym czasie, co rozwój banknotów. Weksle mogły przy tym spełniać podobną rolę – wprowadzano je do obrotu, płacono i handlowano nimi. Jedyną różnicę stanowił fakt, że gwarantem wartości weksla była i jest osoba lub instytucja prywatna. Przypuszcza się, że właśnie takimi „wekslami” były jelenie skórki wykorzystywane ok. 120 lat p.n.e. w Chinach.

Istnieje jeszcze wiele innych rodzajów papierów wartościowych, np. do papierów wierzycielskich, oprócz weksli, zalicza się także czeki, obligacje i listy zastawne. Mamy też papiery udziałowe (akcje, certyfikaty inwestycyjne) czy towarowe. Dobrze jest o nich wiedzieć, pamiętając jednak, że cała historia pieniędzy w formie papierowej zaczęła się w Chinach.

Monety, banknoty, gotówka

97–98% – udział banknotów w wartości gotówki w obiegu w Polsce i państwach strefy euro
1500466 mln zł – podaż pieniądza (M3) w Polsce na koniec sierpnia 2019 r.
260691 mln zł – suma gotówki w obiegu i rezerw banków komercyjnych na rachunkach w banku centralnym w Polsce na koniec sierpnia 2019 r. (M0)

Źródła: Narodowy Bank Polski, PWPW, Trading Economics

Inspiracje z serii CZY WIESZ, ŻE są jak dobra kawa i chwila relaksu w pracy.
Jeśli jednak chcesz pogłębić umiejętności stosowania nowych technologii w biznesie, zapraszamy na stronę główną MIT Sloan Management Review Polska.