Streszczenie: W prezentacjach danych warto wykorzystywać narracyjne budowanie napięcia, aby wywołać emocjonalną reakcję odbiorców. Trzy pozytywne schematy narracyjne („od biedy do bogactwa”, „człowiek w dołku”, „kopciuszek”) mają swoje odpowiedniki na wykresach biznesowych. Stopniowe odsłanianie danych utrzymuje uwagę, wzmacnia przekaz i pozwala odbiorcom wczuć się w rolę bohaterów historii. Takie podejście nadaje danym ludzki wymiar, ułatwia ich zrozumienie i motywuje do działania, zwłaszcza przy dążeniu do zmiany zachowań w organizacji.
Dane organizacyjne to dane o ludziach. Odzwierciedlają klientów, którzy wybierają i kupują, pracowników, którzy tworzą i wdrażają, członków zespołów, którzy współpracują i rozwiązują problemy, menedżerów, którzy angażują i motywują, oraz konkurentów, którzy wprowadzają innowacje i rywalizują.
Kiedy dane biznesowe powstają w wyniku śledzenia aktywności ludzi, liczby zasługują na to, by przedstawiać je w sposób, który podkreśla ludzką historię, jaka za nimi stoi.
Pisałam już o tym, jak przedstawiać wnioski z danych w atrakcyjnej formie wizualnej oraz jak dobierać wykresy, które każdy zrozumie. Przez wiele lat wspierania liderów biznesu w rozwijaniu umiejętności komunikacji opartej na danych odkryłam też, że podejście narracyjne (opowiadanie historii) może sprawić, że odbiorcy zaczną patrzeć na liczby w zupełnie nowy sposób. Tym razem chcę pokazać, jak dodanie elementu czasowego może wywołać w słuchaczach emocjonalną, wręcz fizyczną reakcję.
Liderzy mogą wywołać emocjonalną reakcję na dane, korzystając z klasycznego narzędzia narracyjnego, jakim jest budowanie napięcia. Zamiast pokazywać na jednym slajdzie wszystkie dane naraz, prezenter może uczynić liczby fascynującymi, odsłaniając je krok po kroku. Każda opowieść ma swój emocjonalny łuk i w przypadku danych nie jest inaczej. Wykonując trzy kroki: identyfikując schemat narracyjny, któremu podążają twoje dane, wprowadzając stopniowe „budowanie” w warstwie wizualnej oraz wyróżniając bohaterów i linie frontu, możesz nadać swojej prezentacji danych wymiar opowieści i wnieść w nią pierwiastek człowieczeństwa.
Zidentyfikuj schemat narracyjny, za którym podążają twoje dane
W opowiadaniu historii narracyjny łuk, w którym napięcie rośnie i opada, zabiera odbiorców w podróż: od stanu wyjściowego, przez różne wzloty i upadki, aż do punktu końcowego.
W 2016 roku grupa akademickich specjalistów od analizy danych przeprowadziła cyfrową analizę 1 327 dzieł literackich i odkryła, że opowieści podążają według sześciu podstawowych schematów emocjonalnych: trzech prowadzących ku lepszej przyszłości i trzech zmierzających ku tragedii. Utwory te zostały rozrysowane w oparciu o model zaproponowany po raz pierwszy w latach 60. przez pisarza Kurta Vonneguta. Zauważył on, że opowieści poruszają się w górę osi pionowej, gdy bohater doświadcza powodzenia, oraz w dół tej osi, gdy spotyka go nieszczęście, a fabuła faluje w czasie. To proste odwzorowanie osi X i Y w modelu Vonneguta:
Trzy schematy narracyjne, które kończą się powodzeniem, to: historia „od biedy do bogactwa” (gdy bohater przechodzi z trudnych warunków do dobrych), historia „człowieka w dołku” (bohater zaczyna w dobrej sytuacji, potem zalicza upadek, po czym ponownie się podnosi i odnosi sukces) oraz historia Kopciuszka (bohater doświadcza wielu fal wzlotów i upadków, zanim ostatecznie osiągnie trwały wzrost, klasyczny schemat, szczególnie uwielbiany w kulturze Zachodu). Trzy klasyczne schematy prowadzące do niepowodzenia są lustrzanym odbiciem tych pierwszych: „od bogactwa do biedy”, „Ikar” oraz „Edyp”.
Dane przedstawione na wykresach podążają tymi samymi łukami, tyle że w formie wizualnej. Większość klasycznych biznesowych wykresów, które pokazują pozytywny rezultat, kończy się wysoką wartością po prawej stronie. Droga do tego punktu może być prostą linią albo serią spadków i wzrostów. (Zobacz: „Trzy sposoby na wykreślenie swojego ‘i żyli długo i szczęśliwie’”).
Trzy sposoby na wykreślenie swojego „i żyli długo i szczęśliwie”
Górny rząd przedstawia trzy możliwe ścieżki narracyjne dla opowieści, które ostatecznie kończą się pozytywnie: prosty, stały wzrost; spadek, a następnie ponowny wzrost; lub seria wzlotów i upadków. Wykresy pochodzą z badań przeprowadzonych w 2016 roku przez Andrew J. Reagana i współautorów. Dolny rząd pokazuje wykresy słupkowe prezentujące dane biznesowe, które podążają tymi samymi, równoległymi ścieżkami.
Jeśli Twoje dane pokazują pozytywny wynik dla KPI, celów i kluczowych rezultatów lub innych wskaźników z pulpitu nawigacyjnego, określ, któremu z pozytywnych schematów narracyjnych odpowiadają „od biedy do bogactwa” (liczby rosną w sposób stały), „człowiek w dołku” (najpierw spadek, potem wzrost) czy „kopciuszek” (wzrost, spadek, ponowny wzrost). Gdy dane wpisują się w jeden z tych trzech kształtów, zyskujesz szansę, by poprowadzić odbiorców do silnej, emocjonalnej reakcji.
Twórz „stopniowe odsłony” w wizualizacjach
Podczas prezentacji wniosków warto pokazywać wykres po jednym lub dwa słupki naraz. Takie podejście pozwala kontrolować moment, w którym odbiorcy otrzymują każdą kolejną porcję informacji. Zyskujesz też czas na uzupełnianie szczegółów w trakcie wypowiedzi, budując napięcie w narracji opartej na danych. Możesz zacząć od przedstawienia historycznego przebiegu trendu, przypominając, jak wyglądały dane w przeszłości, np. jak zespół radził sobie w pierwszym i drugim kwartale roku obrotowego:
Pokazujesz pierwszy i drugi słupek, opowiadając historię, która podkreśla, jak dobrze się wówczas wiodło, gdy dane rosły. Ale teraz odsłaniasz, że w trzecim i czwartym kwartale trend zaczął spadać:
Przy tym wykresie wyjaśniasz, dlaczego liczby spadły. Zanim pokażesz kolejny słupek, przypominasz wszystkim, że członkowie zespołu zobowiązali się do wspólnej mobilizacji, by odwrócić trend, i zyskali energię do wyznaczenia ambitnego celu, wiedząc, że będzie to wymagało dużego wysiłku od każdego z nich. W trakcie odsłaniania kolejnego słupka możesz wpleść dramatyczne pauzy; na przykład mówiąc: „To był nasz cel. Cel ambitny, odważny KPI.”
Następnie pokazujesz kolejny słupek i mówisz: „A zgadnijcie co? Udało nam się osiągnąć ten cel!”
W tym momencie publiczność zazwyczaj jest podekscytowana. Może słyszysz oklaski i okrzyki radości. Ale może celowo wstrzymujesz się z ujawnieniem dodatkowej, jeszcze lepszej wiadomości. To właśnie wtedy ją przekazujesz, na końcu (a nie na samym początku, zanim zabrałeś ludzi w tę podróż).
Robisz pauzę i mówisz: „Ale… to był wstępny wynik. Tak naprawdę znacznie przekroczyliśmy ten cel.” i pokazujesz kolejny slajd.
Przedstawiając informacje w ten sposób, możesz usłyszeć okrzyki radości i entuzjastyczne reakcje z sali. Widzisz, o co chodzi – twoje wizualizacje odsłaniają historię krok po kroku, pokazując dane fragmentami, a nie wszystkie naraz. Takie stopniowe ujawnianie nie tylko sprawia, że prezentacja jest łatwiejsza do zrozumienia, ale też nadaje jej głębszy sens.
Rozpoznaj bohaterów i linie frontu
Kolejnym narzędziem, które warto wpleść w prezentację danych, jest motyw bohatera. Nic tak nie pobudza emocji wobec pomysłu opartego na danych, jak opowieść o walce dobra ze złem. W powyższym przykładzie to osoby z publiczności są bohaterami historii. Zmobilizowali się, a ich działania odwróciły negatywny trend danych. Używanie języka, który jasno wskazuje ludzi jako bohaterów, pomaga im dostrzec swoją rolę w osiągnięciu pozytywnego wyniku. Stali w butach bohatera, stawiając czoło przeciwnikowi. Kiedy odbiorcy nawiążą z tobą taką więź, zaproś ich do refleksji. To podtrzyma determinację do osiągnięcia celu i da mu energię, by dalej „toczyć dobrą walkę”.
Przemyślane wykorzystanie narzędzi do wizualizacji danych może całkowicie odmienić sposób, w jaki poruszasz odbiorców, którzy na co dzień są rozproszeni obowiązkami i natłokiem priorytetów. Celem jest sprawienie, by publiczność aktywnie zaangażowała się w to, co ujawniają dane.
Inspirowanie ludzi do podjęcia działań w pożądanym kierunku bywa wyzwaniem, zwłaszcza gdy prosisz ich o zmianę zachowań, aby organizacja mogła zobaczyć zmianę w swoich wskaźnikach. Określenie trudności i konfliktów, z jakimi mierzył się bohater, to sztuka opowiadania historii w najczystszej postaci. Zaznaczenie wzlotów i upadków na mapie jego drogi oraz stopniowe odsłanianie faktów wywołuje reakcję w trzewiach. Wyraźne zdefiniowanie bohaterów tej opowieści i obsadzenie odbiorców w tej roli pozwala wydobyć z danych ludzkie pragnienia, zmagania i osiągnięcia. W efekcie może skłonić ludzi do głębszego zaangażowania się w twoje idee.
