Polscy pracownicy na skraju wyczerpania?

Szybkie tempo pracy, rosnąca liczba obowiązków oraz wynagrodzenia nienadążające za wzrostem kosztów utrzymania powodują, że ponad połowa polskich pracowników odczuwa chroniczny stres i przemęczenie. Aby zapobiegać masowemu wypaleniu zawodowemu, organizacje powinny nadać priorytet wdrażaniu strategii wspierających zdrowie psychiczne swoich pracowników.

WSPÓŁCZESNE ŚRODOWISKO PRACY coraz bardziej przypomina rynek giełdowy w permanentnym kryzysie, gdzie pracownicy, zamiast inwestować w swój rozwój, zmagają się z presją i narastającym stresem, starając się jedynie utrzymać na powierzchni. Najnowszy raport Presja zmian a emocje i zdrowie psychiczne w środowisku pracy, przygotowany przez Grupę Artemis, organizatora ogólnopolskiej kampanii edukacyjno‑informacyjnej „Bliżej Siebie”, ujawnia, że ponad połowa czynnych zawodowo Polaków (52%) odczuwa silne przeciążenie emocjonalne związane z pracą. Zjawisko to dotyczy zarówno liderów, jak i szeregowych pracowników (odpowiednio 51% i 52%). Z kolei globalne dane z raportu Gallupa State of the Global Workplace 2024 pokazują, że aż 41% pracowników na świecie zmaga się z przewlekłym i intensywnym stresem zawodowym, co negatywnie wpływa na ich kondycję psychiczną. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) prognozuje, że do 2030 roku depresja będzie najczęściej występującą chorobą na świecie. Polscy pracownicy już teraz plasują się w czołówce pod względem wypalenia zawodowego, które może prowadzić do depresji.

Respondenci badania „Bliżej Siebie” wskazują na główne problemy psychologiczne, z którymi – ich zdaniem – najczęściej zmagają się współpracownicy: wypalenie zawodowe (48%), wyczerpanie psychiczne (47%) oraz zaburzenia nastroju, czyli np. depresję (25%). Potwierdzają to również wyniki analizy danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczące absencji chorobowej związanej z zaburzeniami psychicznymi w 2023 roku – liczba zwolnień lekarskich wzrosła o 8,7% w porównaniu z rokiem 2022, a ich łączna liczba przekroczyła 1,4 mln, co przełożyło się na 26 mln dni absencji chorobowej. Szczególnie niepokojący jest wzrost liczby zwolnień z powodu reakcji na ciężki stres – blisko 477,6 tys. zaświadczeń, co dało łącznie ponad 8,8 mln dni absencji. Znaczne wzrosty odnotowano również w przypadku epizodów depresyjnych (251,6 tys. zwolnień) oraz innych zaburzeń lękowych (246 tys.).

Nadmierny i przewlekły stres nie tylko prowadzi do poważnych problemów zdrowotnych u osób, które go odczuwają, ale także ma daleko idące konsekwencje dla organizacji. Jak pokazują wyniki raportu State of Workforce Mental Health 2024, chroniczny stres może obniżyć wydajność pracowników i produktywność zespołów nawet o 20%, co w dłuższej perspektywie negatywnie wpływa na wyniki finansowe firmy. Dodatkowo przyczynia się do wzrostu absencji chorobowej i rotacji pracowników, co podwyższa koszty rekrutacji i wdrażania nowych osób. Skuteczne zarządzanie stresem oraz problemami psychicznymi w miejscu pracy wymaga systemowego podejścia, które rozpoczyna się od dogłębnej analizy źródeł stresu. Jeśli pracodawcy na całym świecie nie podejmą żadnych działań, rynek pracy nie tylko będzie kurczył się z powodów demograficznych, lecz także ze względu na narastającą niezdolność do pracy spowodowaną chorobami psychicznymi, co może drastycznie zmniejszyć dostępność wykwalifikowanych pracowników.

Czynniki pogarszające kondycję psychiczną

Jak wskazano w raporcie Presja zmian a emocje i zdrowie psychiczne w środowisku pracy, jednym z głównych czynników pogarszających kondycję psychiczną polskich pracowników jest przeciążenie obowiązkami – zbyt duża liczba zadań i stała presja czasu. Dane Eurostatu z 2023 roku pokazują, że przeciętny Polak spędza średnio 40,4 godziny tygodniowo na wykonywaniu obowiązków służbowych, co plasuje Polskę w ścisłej czołówce krajów europejskich pod względem długości czasu pracy. Więcej czasu w pracy spędzają jedynie Grecy (41 godzin). Tak długie godziny pracy mogą prowadzić do wyczerpania zasobów psychicznych, co potwierdza teoria „wyczerpywania ego” (ego depletion) Roya F. Baumeistera, amerykańskiego psychologa społecznego. Według niego nasza siła woli i zdolność do samokontroli są ograniczonymi zasobami, które – podobnie jak mięśnie – ulegają wyczerpaniu przy intensywnym wykorzystywaniu. W efekcie po długotrwałym wysiłku psychicznym i decyzjach wymagających samokontroli stajemy się mniej zdolni do podejmowania trafnych decyzji, jesteśmy mniej produktywni oraz mamy trudności z koncentracją.

Kolejnym istotnym czynnikiem, który pogarsza kondycję psychiczną, jest zachwiana równowaga między życiem prywatnym a zawodowym. Praca po godzinach oraz ogólne przeciążenie nadmiarem obowiązków sprawiają, że 44% Polaków rezygnuje z realizacji swoich pasji, rozrywek i odpoczynku. Brak czasu dla siebie prowadzi również do zaniedbywania kwestii zdrowotnych – aż 42% pracowników nie poświęca wystarczającej uwagi swojemu zdrowiu. Co więcej, 30% pracowników przynajmniej raz w tygodniu lub kilka razy w miesiącu doświadcza braku motywacji do pracy oraz ogólnego wyczerpania. Ekspertka Agata Swornowska‑Kurto, socjolożka i prezeska Grupy Artemis, a także pomysłodawczyni kampanii „Bliżej Siebie”, podkreśla: „W kontekście rosnącego problemu wypalenia zawodowego w Polsce dane są niepokojące i wskazują, że aż 70% Polaków deklaruje, że albo przeszło wypalenie zawodowe, albo obecnie doświadcza jego objawów. Wypalenie nie dotyczy wyłącznie szeregowych pracowników – co drugi menedżer również zmaga się z tym problemem. Skąd bierze się tak wysoka skala tego zjawiska? Przede wszystkim wynika to z chronicznego stresu, nadmiaru obowiązków, braku wsparcia oraz niedostatecznej równowagi między pracą a życiem prywatnym. Długotrwałe obciążenie, brak uznania i przeciążenie odpowiedzialnością, a także niepewność co do przyszłości zawodowej, sprawiają, że pracownicy coraz częściej doświadczają wypalenia zawodowego.

Źródłem stresu pracowników są też zmiany w miejscu pracy. Żyjemy w erze wielkiej transformacji, gdzie niemal każdy aspekt naszej rzeczywistości znajduje się w stanie niepewności i dynamicznych zmian, co skutkuje utratą poczucia bezpieczeństwa. Jak pokazuje raport Presja zmian a emocje i zdrowie psychiczne w środowisku pracy, aż 38% badanych przyznaje, że nie lubi zmian, co często wynika z niepewności i poczucia braku stabilności towarzyszących każdej transformacji. Pracownicy najczęściej wskazują, że zmiany powodują u nich stres (44%) oraz zaburzają ich codzienną rutynę (38%). Ponadto wiele osób obawia się, że nie poradzi sobie w nowych warunkach, co potęguje uczucie lęku i frustracji. Jak zauważa ekspertka Agata Swornowska‑Kurto: „Zmęczenie nadmiarem zmian i zewnętrznych bodźców, które docierają do nas z każdej strony, powoduje, że pracownicy tracą zdolność do aktywnego i twórczego udziału w procesie transformacji. Syndrom zmęczenia zmianami staje się poważnym wyzwaniem, które wymaga większej uwagi ze strony organizacji”.

Kolejnym czynnikiem, mającym znaczący wpływ na kondycję psychiczną i samopoczucie pracowników, jest brak poczucia docenienia. Agata Swornowska- Kurto przywołuje wyniki badań, które wskazują, że co piąty pracownik nigdy nie usłyszał pochwały w trakcie swojego zatrudnienia, a co trzeci nie otrzymał żadnego pozytywnego feedbacku w ostatnich sześciu miesiącach. „To alarmujące dane, które podkreślają, jak istotne jest nie tylko to, co mówimy w organizacji, ale przede wszystkim jak i o czym rozmawiamy z naszymi pracownikami” – zauważa ekspertka. Badania przeprowadzone przez „Harvard Business Review”, opublikowane w artykule The Benefits of Peer‑to‑Peer Praise at Work autorstwa Schawna Achora, wskazują, że regularne docenianie pracowników odgrywa kluczową rolę nie tylko w poprawie ich samopoczucia, ale także w wynikach całej organizacji. Ponadto regularne pochwały wzmacniają wewnętrzną motywację pracowników, co prowadzi do wzrostu ich produktywności i kreatywności. Kiedy pracownicy czują się docenieni, stają się bardziej zaangażowani i lojalni wobec firmy, co bezpośrednio przekłada się na jej sukces finansowy.

Co piąty pracownik nigdy nie usłyszał pochwały w trakcie swojego zatrudnienia.

Organizacyjny mit dobrostanu

Oficjalna narracja korporacyjna głosi, że firmy intensywnie inwestują w dobrostan psychiczny swoich pracowników. Rzeczywistość jednak często wygląda inaczej – choć wiele organizacji deklaruje, że zdrowie psychiczne jest ich priorytetem, realne działania w tym zakresie często zostają zepchnięte na dalszy plan. Zgodnie z badaniem Harvard Business Review Analytic Services z lutego 2023 roku, aż 85% liderów biznesu zgadza się, że zdrowie psychiczne pracowników powinno stanowić priorytet organizacji, ale jedynie 27% firm faktycznie umieszcza ten aspekt wysoko na liście swoich działań. Oznacza to, że pomimo powszechnego uznania znaczenia zdrowia psychicznego w miejscu pracy wiele organizacji wciąż nie wdraża odpowiedniej polityki wspierającej dobrostan pracowników.

Raport „Bliżej Siebie” ujawnia, że kondycja psychiczna pracowników w wielu firmach pozostaje tematem tabu. Aż 41% respondentów przyznało, że w ich miejscach pracy zdrowie psychiczne jest kwestią, o której się nie rozmawia. Co więcej, 28% badanych stwierdziło, że osoby z problemami psychicznymi są odsuwane od zespołu, co potęguje obawy przed ujawnianiem w pracy własnych trudności emocjonalnych. Z tego powodu 44% pracowników boi się otwarcie mówić o pogorszeniu swojej kondycji psychicznej, a jedynie co czwarty (27%) pracownik deklaruje, że bezpośredni przełożony regularnie pyta o jego samopoczucie. Warto przy tym podkreślić, że większość badanych (69%, w tym 74% liderów i 68% pracowników) uważa, że otwartość na rozmowy o zdrowiu psychicznym i emocjach sprzyja budowaniu bezpiecznego, psychologicznie komfortowego miejsca pracy.

Brak otwartej komunikacji na temat zdrowia psychicznego idzie w parze z niskim poziomem empatii w organizacjach. Ekspertka Agata Swornowska‑Kurto podkreśla, że krytycznym elementem jest skuteczna komunikacja. Z badań wynika, że menedżerowie poświęcają średnio zaledwie siedem minut tygodniowo na rozmowy z pracownikami na tematy niezwiązane z pracą, takie jak ich samopoczucie, motywacje czy rozwój. To zdecydowanie za mało, aby zbudować głębokie relacje oparte na zaufaniu. „Brak regularnych, autentycznych rozmów o emocjach i zdrowiu psychicznym stanowi jedną z największych bolączek polskich organizacji. Jeśli chcemy stworzyć środowisko, w którym pracownicy czują się docenieni i wspierani, niezbędne jest aktywne zaangażowanie liderów w budowanie relacji opartych na zrozumieniu i empatii” – dodaje ekspertka.

Poczucie osamotnienia i braku wsparcia w miejscu pracy potęguje stres, co wskazuje tegoroczny raport Gallup Global Emotions 2024. Podkreśla on, że samotność i izolacja w środowisku zawodowym mogą pogarszać dobrostan psychiczny, zwiększając poziom stresu i wyczerpania emocjonalnego – z czym zmaga się 60% badanych. Regularna komunikacja i otwarte rozmowy między liderami a pracownikami są kluczowe dla budowania atmosfery zaufania, w której pracownicy czują się na tyle komfortowo, aby dzielić się swoimi problemami i trudnościami. Tego typu interakcje nie tylko wzmacniają relacje w zespole, ale również pozwalają wcześnie rozpoznać potencjalne problemy, co umożliwia organizacji szybką reakcję i skuteczne wsparcie.

Strategie przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu

Wypalenie zawodowe to złożony problem, który dotyka nie tylko poszczególnych pracowników, lecz także całe zespoły i organizacje. Aby przeciwdziałać temu zjawisku, firmy muszą wdrażać strategiczne, długofalowe rozwiązania, które będą skoncentrowane zarówno na zdrowiu psychicznym i fizycznym pracowników, jak i na poprawie efektywności zarządzania. W obliczu rosnącej świadomości dotyczącej problemów zdrowia psychicznego w miejscu pracy eksperci podkreślają, że działania firm muszą wykraczać poza jednorazowe inicjatywy. Zamiast tego konieczne jest budowanie trwałych systemów wsparcia, które promują dobrostan pracowników na wszystkich poziomach organizacyjnych. Ekspertka Agata Swornowska‑Kurto rekomenduje: „Aby stworzyć organizację, która autentycznie troszczy się o dobrostan swoich pracowników i ma to wpisane w swoje DNA, niezbędne jest budowanie otwartej kultury organizacyjnej. Powinna ona umożliwiać swobodne wyrażanie emocji i odczuć bez obawy przed formalnymi lub nieformalnymi konsekwencjami, takimi jak izolacja czy wyśmiewanie. Mówimy tutaj o bezpieczeństwie psychologicznym, które pozwala pracownikom otwarcie przyznać, że ich zdrowie psychiczne jest w słabej kondycji, bez lęku o reperkusje”.

Wspieranie zdrowia psychicznego i emocjonalnego, poprawa komunikacji oraz rozwój menedżerów w zakresie zarządzania emocjami i stresem to kluczowe czynniki w przeciwdziałaniu wypaleniu zawodowemu. W tym kontekście eksperci wskazują kilka głównych obszarów, na których organizacje powinny się skupić. Skuteczność tych działań zależy od konsekwentnej realizacji, dopasowania do specyfiki danej firmy oraz otwartego dialogu z pracownikami na temat ich potrzeb i obciążeń.

Rekomendacje dla organizacji chcących wspierać pracowników i liderów:

1. Budowanie kultury otwartości i empatii:

• Zdefiniowanie jasnej polityki dotyczącej zdrowia psychicznego w miejscu pracy, która promuje otwartą komunikację na temat emocji i problemów psychicznych. Organizacje powinny dążyć do stworzenia bezpiecznej przestrzeni, w której kondycja psychiczna nie będzie tematem tabu, a osoby potrzebujące wsparcia będą mogły liczyć na odpowiednią pomoc.

• Promowanie empatycznej postawy wśród liderów i menedżerów oraz zachęcanie ich do regularnych rozmów z pracownikami o ich samopoczuciu.

2. Redukcja przeciążenia pracą i stresu:

• Krytyczne przeanalizowanie rozkładu obowiązków i priorytetów w organizacji, by upewnić się, że zadania są rozłożone równomiernie, a pracownicy nie są nadmiernie obciążeni. Skupienie się na optymalizacji procesów oraz eliminacji zbędnych procedur i projektów, które nie mają kluczowego znaczenia dla realizacji strategicznych celów.

• Wdrożenie praktyk ograniczających presję czasu, takich jak dni wolne od spotkań lub wyciszanie powiadomień po godzinach pracy, aby umożliwić pracownikom efektywny odpoczynek.

3. Wsparcie zdrowia psychicznego poprzez dostęp do specjalistów:

• Organizowanie regularnych badań psychologicznych, zapewnianie dostępu do specjalistycznych konsultacji oraz przeprowadzanie webinariów na temat radzenia sobie ze stresem i wypaleniem zawodowym. Włączenie pomocy psychologicznej do programów benefitowych może znacząco poprawić dobrostan pracowników.

4. Rozwój kompetencji miękkich wśród liderów:

• Zapewnienie liderom szkoleń z zakresu inteligencji emocjonalnej oraz empatycznej komunikacji. Menedżerowie muszą być przygotowani do prowadzenia rozmów dotyczących zdrowia psychicznego, zarządzania emocjami oraz stresem, zarówno swoim, jak i członków zespołu.

• Wprowadzanie mentoringu i programów wsparcia, takich jak grupy mastermind, które umożliwią liderom wymianę doświadczeń i uzyskanie zewnętrznej perspektywy na temat zarządzania stresem.

Strategie dla liderów

Menedżerowie potrzebują szczególnego wsparcia w zrozumieniu i zarządzaniu stresem w miejscu pracy, ponieważ odgrywają kluczową rolę nie tylko w kształtowaniu warunków pracy swoich zespołów, ale też w utrzymaniu kultury organizacyjnej sprzyjającej zdrowiu psychicznemu. To oni często stanowią pierwszą linię obrony przed problemami pracowników, rozpoznając wczesne oznaki wypalenia zawodowego i reagując na nie. Jednocześnie sami doświadczają jednych z najwyższych poziomów stresu w organizacji, co czyni ich szczególnie narażonymi na wyczerpanie emocjonalne.

Aby skutecznie minimalizować stres w swoich zespołach, menedżerowie muszą mieć dostęp do narzędzi i zasobów wspierających zdrowie psychiczne, a także rozwinięte umiejętności komunikacyjne, które pozwolą im reagować empatycznie i skutecznie. Szkolenia z zakresu uważności i zarządzania stresem nie tylko podnoszą ich zdolność do wspierania innych, lecz także pomagają im samym lepiej radzić sobie z wyzwaniami dnia codziennego. Menedżerowie odgrywają kluczową rolę w budowaniu dobrostanu psychicznego pracowników, dlatego niezbędne jest zapewnienie im odpowiednich narzędzi do stworzenia mniej stresującego, bardziej wspierającego środowiska pracy.

Długofalowe wsparcie menedżerów w tym zakresie przynosi korzyści całej organizacji, poprawiając nie tylko zdrowie psychiczne pracowników, ale też ich produktywność, zaangażowanie, a także ogólną atmosferę w pracy.

Menedżerowie odgrywają kluczową rolę w budowaniu dobrostanu psychicznego pracowników.

Rekomendacje dla liderów w zakresie zarządzania stresem i poprawy jakości przywództwa:

1. Rozwijanie samoświadomości i zarządzanie stresem:

• Zachęcanie liderów do praktykowania technik samoświadomości, takich jak medytacja, techniki oddechowe czy regularna refleksja nad własnym stanem emocjonalnym. Świadomość swoich emocji pozwala liderom lepiej radzić sobie ze stresem oraz skuteczniej zarządzać zespołem.

2. Budowanie zdrowych relacji z zespołem:

• Regularne indywidualne spotkania z członkami zespołu, w trakcie których liderzy pytają o samopoczucie pracowników, tworzą atmosferę zaufania i współpracy. Transparentna komunikacja i empatia wobec wyzwań zespołu pomaga obniżyć poziom stresu.

• Promowanie dialogu opartego na zaufaniu, gdzie liderzy mogą dzielić się własnymi wyzwaniami związanymi z zarządzaniem stresem oraz szukać wsparcia w zespole lub u mentorów.

3. Równoważenie życia zawodowego i prywatnego:

• Liderzy powinni wprowadzać zdrowe nawyki związane z równowagą między życiem zawodowym a prywatnym. Ważne jest, aby zwracali uwagę na wpływ swojego stylu pracy na dobrostan zespołu, a jednocześnie dbali o własne granice, by unikać nadmiernego przeciążenia obowiązkami.

4. Tworzenie środowiska pracy opartego na wsparciu psychologicznym:

• Kluczowe jest budowanie zespołów, w których panuje psychologiczne bezpieczeństwo – liderzy muszą zapewnić, że członkowie zespołu mogą otwarcie dzielić się swoimi obawami i trudnościami, bez obawy o konsekwencje. Odpowiedzialność za kreowanie takiego środowiska spoczywa na liderach, dlatego powinni być odpowiednio szkoleni w zakresie budowania kultury zaufania.

Ostatni dzwonek

Wspieranie dobrostanu psychicznego pracowników w organizacji zaczyna się od jednostki, ale na niej się nie kończy. Każdy lider musi być świadomy swoich reakcji na stres oraz tego, co wspiera, a co osłabia jego zdrowie psychiczne. Dzięki tej świadomości może budować autentyczność i zaufanie w swoim zespole. Prawdziwe wyzwanie jednak polega na systemowym podejściu organizacji – pojedyncze warsztaty czy sporadyczne inicjatywy to za mało. Rozwój samoświadomości i wiedzy psychologicznej zarówno wśród liderów, jak i pracowników jest kluczowy do skutecznego rozpoznawania problemów i szybkiego reagowania.

Niestety, wiele firm wciąż traktuje dobrostan jako chwilowy trend, a nie faktyczny fundament strategii organizacyjnej. Jak zauważył Peter Drucker, skuteczne przywództwo to realizowanie wizji, nie tylko mówienie o niej. To właśnie teraz jest ten ostatni dzwonek, by zmienić kulturę organizacyjną i postawić na prawdziwe zaangażowanie, zanim koszty emocjonalnego przeciążenia i stresu wśród pracowników staną się nieodwracalne.