Streszczenie: W obliczu przedłużającego się spowolnienia gospodarczego menedżerowie i pracownicy firm odczuwają wzmożoną presję na osiąganie lepszych wyników finansowych, co zwiększa ryzyko nieetycznych zachowań. Z badań EY z 2013 roku, obejmujących 3,5 tysiąca przedsiębiorstw w 36 krajach, wynika, że wielu menedżerów pod presją inwestorów i właścicieli decyduje się na działania niezgodne z etyką, takie jak manipulacje finansowe, aby sprostać oczekiwaniom. Co piąty ankietowany przyznał, że był świadkiem takich praktyk, w tym m.in. przedwczesnego rozpoznawania przychodów, ukrywania kosztów czy tzw. "zapychania kanału dystrybucji" poprzez nakłanianie klientów do zakupu zbędnych towarów. Dodatkowo, 57% respondentów uważa, że korupcja jest powszechna w ich kraju, a 35% sądzi, że oferowanie upominków czy korzyści finansowych jest usprawiedliwione w celu przetrwania firmy w trudnych czasach. Wiele firm nie posiada skutecznych polityk antykorupcyjnych, co potęguje problem. Aby przeciwdziałać tym zagrożeniom, przedsiębiorstwa powinny wdrożyć świadomość ryzyka, edukować pracowników, wprowadzać mechanizmy kontrolne oraz promować kulturę etyczną, co przyczyni się do długoterminowej stabilności i wiarygodności organizacji. ~ MIT Sloan Management Review Polska
W związku z trwającym już od kilku lat spowolnieniem gospodarczym zarządzający przedsiębiorstwami i ich pracownicy znaleźli się pod zwiększoną presją na osiąganie dobrych wyników finansowych, co skłania ich nie tylko do bardziej rygorystycznego zarządzania budżetami, ale też zwiększa ryzyko nieetycznych zachowań w biznesie.
Potwierdza to przeprowadzone przez EY Badanie Nadużyć Gospodarczych 2013, w którym wzięło udział 3,5 tys. przedsiębiorstw w 36 krajach. Większość respondentów zgodziła się, że menedżerowie znajdują się pod coraz większą presją wywieraną na nich osobiście przez inwestorów i właścicieli, którzy są już zniecierpliwieni kryzysem i oczekują dobrych wyników.
Presja uderza bezpośrednio w menedżerów – możliwe obniżenie wynagrodzenia czy nawet utrata stanowiska są bardzo silnym motywatorem do realizacji wyśrubowanych celów, a w takich okolicznościach metody ich osiągania tracą na znaczeniu. Ankietowani przyznają, że presja jest na tyle duża, że stwarza pole do nadużyć, tym bardziej że część zarządzających nie wierzy w poprawę warunków prowadzenia biznesu w najbliższych miesiącach. Dlatego menedżerowie nierzadko idą na skróty lub wręcz działają nielegalnie, by osiągnąć krótkoterminową poprawę wyniku i zadowolić tym swoich przełożonych czy właścicieli firmy. W efekcie co piąty ankietowany był świadkiem jakiegoś rodzaju manipulacji finansowych. Co symptomatyczne, występowały one głównie w obszarach mających zrównoważyć budżet, tj. przychodów (zawyżonej sprzedaży) i wydatków (zaniżonych kosztów). Wśród działań mających na celu osiągnięcie krótkoterminowych wyników finansowych ankietowani wymieniali m.in.: rozpoznanie przychodów wcześniej, niż być powinny (średnio 9%, w Polsce 12%), ukrywanie kosztów (odpowiednio 8% i 2%) i tzw. zapychanie kanału dystrybucji (channel stuffing), czyli nakłanianie klientów do zakupu niepotrzebnych towarów (6% i 8%).
Menedżerowie nierzadko idą na skróty lub wręcz działają nielegalnie, by osiągnąć krótkoterminową poprawę wyniku i zadowolić tym swoich przełożonych czy właścicieli firmy.
Milczące przyzwolenie
Częstotliwość występowania nieetycznych zachowań – w tym nadużyć i korupcji – podejmowanych w odpowiedzi na presję na dobre wyniki, jest zatrważająca. Badanie wskazuje, że jeden na pięciu respondentów jest świadomy manipulacji finansowych dokonywanych w jego firmie, a 57% badanych osób (w Polsce 59%) uważa, że korupcja jest w ich kraju rozpowszechniona. Duża część ankietowanych nie wierzy w uczciwość firm ani w standardy postępowania obowiązujące w ich branży. Aż 38% uczestników badania (w Polsce 42%) uważa, że w ich kraju firmy często przedstawiają lepsze wyniki finansowe niż w rzeczywistości, a co piąty respondent (ogółem 26%, w Polsce 22%) uważa, że w jego branży przekupstwo jest często stosowaną metodą pozyskiwania kontraktów. W rozmowach z wyższą kadrą kierowniczą ankieterzy EY nie znaleźli potwierdzenia takiej skali tego zjawiska, ale jeżeli te przekonania znajdują odbicie w faktycznym zachowaniu, jest to tendencja bardzo niepokojąca. Firmy mają zatem powód, by krytycznie podchodzić do wyników raportowanych do centrali i zastanawiać się, czy mają one odzwierciedlenie w rzeczywistości.
PRZECZYTAJ TAKŻE: Historia kryzysu ekonomicznego mówi nam dużo o nadużyciach »
Kryzys sprzyjał korupcji i nadużyciom
Mariusz Witalis PL
Ryzyko niewłaściwej sprawozdawczości jest potęgowane przez zagrożenia związane z praktykami korupcyjnymi. Szczególnie niepokojące są odpowiedzi ankietowanych wskazujące, że w przedsiębiorstwach panuje duże przyzwolenie na nieetyczne zachowania. Aż 35% ankietowanych (w Polsce 38%) uważa, że takie zachowania, jak oferowanie upominków, korzyści pieniężnych i rozrywki, mogą być usprawiedliwione, jeśli pomoże to firmie przetrwać okres spowolnienia gospodarczego (więcej w ramce Nieetyczne zachowania w przedsiębiorstwach). Co ciekawe, ponad jedna czwarta badanych z działów sprzedaży i marketingu jest zdania, że oferowanie komuś upominków lub usług, aby zdobyć lub utrzymać relacje biznesowe, jest do przyjęcia – to prawie dwukrotnie wyższy wynik niż w przypadku ogółu respondentów.
„Nas to nie dotyczy!”
Znamienny jest fakt, że wielu badanych zaprzecza, jakoby zjawisko korupcji występowało w ich bliskim otoczeniu. Twierdzą, że ogólnie występuje ona w ich kraju, ale na pytanie, czy występuje w ich firmie, zaprzeczają. W rzeczywistości jednak, jeżeli korupcja występuje w danym kraju, występuje też w danej branży, a często także bezpośrednio w firmie.
Niezauważone na czas niewielkie uchybienia zwykle szybko ewoluują w kierunku groźnych biznesowo manipulacji.
Niedostrzeganie zagrożenia lub lekceważenie go (strategia strusia), połączone z niemym przyzwoleniem na nieetyczne zachowania lub po prostu niewystarczającą kontrolą, może przyczynić się do nakręcenia spirali nadużyć. Niezauważone na czas niewielkie uchybienia zwykle szybko ewoluują w kierunku groźnych biznesowo manipulacji. W dodatku pokutuje przekonanie, że rygorystyczne przestrzeganie zasad etycznych (polityki zgodności) ma negatywny wpływ na konkurencyjność przedsiębiorstwa.
Presja sprzyja nadużyciom
Zarządzanie ryzykiem nadużyć
Nieetyczne zachowania, w tym łapówki i manipulacje wynikami finansowymi, „umożliwiają” realizację celów finansowych jedynie w krótkim okresie, natomiast w dłuższej perspektywie ich skutki mogą być opłakane dla biznesu. Fałszywy dylemat, czy wybrać uczciwe zachowanie, czy niewłaściwie rozumianą konkurencyjność, nierzadko prowadzi zarządzających w kierunku manipulacji, za co mogą grozić kary nakładane przez regulatorów. Z praktyki wiadomo jednak, że to niejedyne potencjalne konsekwencje, które mogą dotknąć organizację, w której wykryto nadużycia. Utrata wartości firmy, jaka może powstać w wyniku przedstawienia nieprawdziwych danych lub korupcji, może być bowiem znacznie większa niż ewentualne sankcje nałożone przez regulatorów. Efektem może być chyba najczarniejszy biznesowy scenariusz – spadek popytu połączony z nagłym odwrotem inwestorów finansujących bieżącą działalność.
By uchronić się przed takim scenariuszem, firmy starają się przeciwdziałać nadużyciom, jednak, jak wskazuje badanie, zakres tych działań jest bardzo ograniczony. Jedynie 60% respondentów stwierdziło, że w ich firmie jest polityka antykorupcyjna i zapobiegania nadużyciom, a w Polsce ten odsetek wyniósł jeszcze mniej – zaledwie 40% (więcej w ramce Narzędzia do walki z korupcją w biznesie).
Ten wynik jest niepokojący, tym bardziej że zarządzanie ryzykiem nadużyć nie wymaga szczególnie skomplikowanych czy kosztownych narzędzi. I choć nie ma uniwersalnego sposobu na to, by wyeliminować wszystkie okoliczności sprzyjające nadużyciom, to wystarczy stosować kilka dobrych zasad, które zauważyliśmy u niektórych przedsiębiorstw uczestniczących w badaniu:
należy mieć świadomość ryzyka i możliwych konsekwencji;
ważne jest, by działać na rzecz zmniejszenia tego ryzyka – między innymi poprzez uwrażliwienie menedżerów i pracowników na istnienie problemu oraz odpowiednie dostosowanie obowiązujących zasad;
warto nie tylko kontrolować zachowania pracowników, ale także przekazywać komunikaty o skutecznym sankcjonowaniu oraz skali nieetycznego postępowania;
nie należy zapominać o korzyściach wynikających z zachowania polityki zgodności. Korzystne może być nie tylko zmniejszenie ryzyka strat stricte finansowych. Zgodność, a co za tym idzie – wiarygodność, jest także zauważana i sowicie nagradzana przez inwestorów;
warto przeanalizować kluczowe obszary ryzyka i koncentrować się na nich, w miarę możliwości wspomagając się współczesną technologią;
wreszcie, w myśl zasady „kto pyta, nie błądzi”, warto domagać się odpowiedzi na trudne pytania, także w sprawach, których zrozumienie nie jest oczywiste. Z reguły im więcej takich pytań się rodzi, tym bardziej zwiększa się prawdopodobieństwo nadużycia w danym obszarze.
Presja sprzyja nadużyciom
Polska aspiruje już do miana państwa rozwiniętego, ale w aspekcie występowania zjawisk korupcyjnych oraz zarządzania ryzykiem nadużyć wciąż jeszcze znajduje się bardziej na etapie gospodarki rozwijającej się. Dotyczy to na przykład postaw prezentowanych przez wielu przedstawicieli działów sprzedaży i marketingu. Także w dziedzinie wdrażania skutecznych mechanizmów zapobiegania korupcji i nadużyciom polskie firmy mają jeszcze wiele do nadrobienia.
* Badanie EY przeprowadzono między listopadem a grudniem 2012 roku, wśród 3459 pracowników największych przedsiębiorstw z 36 krajów Europy, Bliskiego Wschodu, Indii i Afryki (EMEIA), w tym 100 z Polski. Wśród respondentów byli członkowie zarządów i rad nadzorczych oraz kierownicy.
Pobierz artykuł pdf niezabezpieczony
Pobierz artykuł pdf zabezpieczony
PRZECZYTAJ TAKŻE: Poznaj nowy sposób myślenia »
Jak skutecznie ustrzec się przed nadużyciami i korupcją w firmie – nowy sposób myślenia
Jim Turley , Andrzej Łokaj PL
Rozmowa HBRP z Jimem Turleyem, globalnym prezesem firmy doradczej Ernst & Young, o przyczynach słabej skuteczności tropienia nadużyć i korupcji w firmie i o nowym sposobie myślenia, dzięki któremu można tę skuteczność zwiększyć.
